Όλος ο κόσμος μια – ζωγραφισμένη – σκηνή

Νύμφες ζωγραφισμένες από το χέρι του Πάνου Αραβαντινού «χορεύουν» στη μακέτα του σκηνικού του («Ο κήπος»), για την τέταρτη πράξη της όπερας του Μότσαρτ «Οι γάμοι του Φίγκαρο», που είχε παρουσιαστεί στην Κρατική Όπερα του Βερολίνου το 1926 και στο Αμβούργο το 1927. Από τις πιο χαρακτηριστικές μακέτες (παστέλ, μολύβι και τέμπερα) της έκθεσης του Μεγάρου Μουσικής – από το Μουσείο Αραβαντινού

Μια μοναδική ικανότητα του σκηνογράφου Πάνου Αραβαντινού ήταν ν’
αλλάζει πρόσωπο και στυλ ανάλογα με το έργο που επρόκειτο να ερμηνεύσει. Έτσι
μια βόλτα στην έκθεση «Ζωγραφική για το θέατρο» δεν είναι απλά μια περιήγηση
στη χώρα της μουσικής του Βάγκνερ, του Μότσαρτ, του Ρίχαρντ Στράους. Είναι
ταυτόχρονα ένα υπόδειγμα του πώς πέρασαν τα ρεύματα της ζωγραφικής του
Μεσοπολέμου 1817-1930 στη σκηνή του θεάτρου και της όπερας.

Ο πραγματικός κόσμος της σκηνής, ο φανταστικός κόσμος των ιδεών και της
μουσικής, τα σχέδια, οι τέμπερες, η μαγεία του μικρόκοσμου των τρισδιάστατων
μακετών, η καταλυτική δύναμη των παλιών φωτογραφιών που δείχνουν πώς
υλοποιήθηκαν επί σκηνής οι ζωγραφικές ιδέες, όλ’ αυτά συνυπάρχουν στη μεγάλη
έκθεση «Σκηνογραφία για το Θέατρο» του Πάνου Αραβαντινού.

Μαζί με τα πρώτα – πρώτα παιδικά σχέδιά του, τις σπουδές, τα πορτρέτα
των συγγενών του, τις διαφημίσεις και τις αφίσες, τα μεταφρασμένα αποσπάσματα
των κριτικών που δημοσιεύθηκαν τότε (μεταξύ 1917-1930 στο Βερολίνο)που δίνουν
στον επισκέπτη μια γεύση από το άρωμα της εποχής. Ενώ πολλή από τη
σκηνογραφική δουλειά του χάθηκε στις πυρκαγιές του Βερολίνου, ένα
αντιπροσωπευτικό μέρος της σώθηκε και φυλάσσεται (κάπου 1.300 κομμάτια) στο
Μουσείο Αραβαντινού στον Πειραιά.

Έχει σημασία να συνειδητοποιήσει ο επισκέπτης της έκθεσης ότι την εποχή
του Αραβαντινού στο Βερολίνο, η Γερμανία έζησε τη σύντομη Δημοκρατία της
Βαϊμάρης αλλά και την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού του Χίτλερ. Ότι ο ίδιος
υπηρετούσε σ’ ένα συντηρητικό χώρο όπως ήταν η Όπερα του Βερολίνου ενώ «έξω»
ήκμαζαν η αρ-νουβό και το Μπαουχάους, το λιτό Μπρεχτικό Θέατρο, ο
εξπρεσιονισμός, οι ντανταϊστές, οι Ρώσοι κονστρουκτιβιστές, ο σουρεαλισμός. Ο
Αραβαντινός αν δεν γκρέμισε τα στεγανά, κατόρθωσε ωστόσο να περάσει τα
μηνύματα αυτών των νέων τάσεων στον χώρο της όπερας και να ανανεώσει το
ενδιαφέρον για τη σκηνογραφία, στο πλαίσιο της αντίληψης για το «συνολικό έργο
τέχνης».

Όσο κι αν είναι «μακρύ» το χρονολόγιο που συνέταξε η επιμελήτρια της
έκθεσης κ. Έφη Ανδρεάδη, για τα 14 χρόνια που καλύπτει η έκθεση, αξίζει να το
δει κάποιος προσεκτικά.

Πρίγκιπας. Ο Πάνος Αραβαντινός είχε φίλο τον πρίγκιπα Νικόλαο, ο οποίος
ήταν και ζωγράφος. Όταν ο Βενιζέλος εξόρισε τη βασιλική οικογένεια, συνόδευσε
τον πρίγκιπα Νικόλαο στο Σεν Μόριτς της Ελβετίας. Με «βασιλική» συστατική
επιστολή έφθασε στο Βερολίνο και αυτό το γεγονός διευκόλυνε την άμεση σχεδόν
πρόσληψή του το 1918 στο παλιό Βασιλικό Θέατρο, αν και εξίσου αποφασιστική
ήταν και η φιλία του Αραβαντινού με τον γιο του διευθυντή Γκέοργκ Φον Χίλζεν
Χέζελερ.

Παραγωγικός. Ο Αραβαντινός σκηνογράφησε 55 έργα για την όπερα και το
θέατρο μέσα σε 14 χρόνια. Ο μουσικοκριτικός Μαξ Μάρσαλκ σχολιάζει την έμφυτη
και ασυνήθιστη παραγωγικότητα του Αραβαντινού ότι προέρχεται από μια
ενστικτώδη σιγουριά για το τι είναι δυνατό και τι είναι αναγκαίο πάνω στη
σκηνή.

Κριτική. «Όλες οι αρετές του (Αραβαντινού) ενώνονταν εδώ: η ζωγραφική
φαντασία του, η οποία φανέρωνε την ιδιαίτερη αγάπη του για την Ανατολή, ο
πλούτος των χρωμάτων που θύμιζε πολύτιμους λίθους, η λεπτότητα και το μεγαλείο
στα περιγράμματα, προπάντων όμως η ικανότητά του να δημιουργεί μέσα από το
πνεύμα της μουσικής», Άλφρεντ Αϊνστάιν, μουσικολόγος.

Το πιο χαρακτηριστικό έργο. Ο διάβολος- τραγουδιστής, μακέτα σκηνικού
για τη δ’ πράξη. Λάδι σε καμβά από τη Συλλογή της Εθνικής Τραπέζης. Σ’ αυτό το
έργο ο σκηνογράφος αγκαλιάζεται από τον ζωγράφο που γεμίζει τον ορίζοντα καμβά
με φλογερά χρώματα. Εδώ ο Αραβαντινός προβάλλει ως θαυμαστής της κλασικής
απλότητας, που εκφράζει συμβολικά με λίγες κάθετες γραμμές τα πολύπλοκα
νοήματα του έργου του Σρέκερ με τον βαθύφωνο αυλό του εκκλησιαστικού οργάνου
που υψώνεται κυρίαρχος.

Χριστόφορος Κολόμβος. Μια καλή ιδέα για την ικανότητα του Αραβαντινού
να δίνει εικόνες με νοήματα μακράς πνοής με τις σκηνογραφίες του και να βοηθά
σαν από μηχανής θεός τα προβληματικά έργα, δίνουν οι 50 μακέτες της τελευταίας
επιτυχίας του, που ήταν ο «Χριστόφορος Κολόμβος» του Νταριούς Μιγιό. Τα έργα
αγοράστηκαν από την Εθνική Πινακοθήκη σε ειδική πωλητήρια έκθεση που οργάνωσε
μετά τον θάνατο του καλλιτέχνη η οικογένειά του. Στις μακέτες του Χριστόφορου
Κολόμβου βλέπει κανείς εύκολα την τάση τού Αραβαντινού να χτίζει δύο κόσμους.
Μπροστά, το εδώλιο του κατηγορουμένου, πίσω ο ωκεανός, οι εικόνες του Νέου
Κόσμου, το όραμα. Για τις ανάγκες αυτής της παράστασης ο Αραβαντινός κάλυψε τα
πλαϊνά θεωρεία του θεάτρου με πανό και χρησιμοποίησε την προβολή φωτογραφιών
και κινηματογραφικών στιγμιοτύπων. Έτσι στην τελευταία σκηνή, ένα σμήνος
περιστεριών, που συμβόλιζαν στο έργο το Θείον Πνεύμα, εξορμούσε από τα βάθη
του ορίζοντα και πλημμύριζε θριαμβευτικά τη σκηνή…

INFO

Στο Φουαγιέ του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας και Κόκκαλη, τηλ.
010-7282.000), έως 15 Ιανουαρίου. Καθημερινά 10 π.μ. – 6 μ.μ. Είσοδος 5 ευρώ,
φοιτητικά – παιδικά 2 ευρώ, ο ικογενειακά 9 ευρώ.