ΣΕΡ ΤΖΟΝ ΣΑΛΣΤΟΝ «Με τρομάζει η απληστία, όχι η γενετική»
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
9 λεπτά  |
 |
|
Ο Σερ του Νόμπελ Ιατρικής απεχθάνεται την ιεραρχία: «Μου αρέσει να μιλώ με |
Ένας άνθρωπος που αντιμετωπίζει την ύψιστη παγκοσμίως επιστημονική διάκριση
σαν να ήταν έπαινος του Γυμνασίου, είναι, αν μη τι άλλο, απαλλαγμένος από κάθε
έπαρση. Ο κ. Τζον Σάλστον (John Sulston) είναι ένας πραγματικός Sir (κύριος).
Όχι μόνο επειδή ο τίτλος τού έχει απονεμηθεί τιμητικά, αλλά επειδή διακρίνεται
από μετριοφροσύνη: στόχος του δεν ήταν ποτέ το βραβείο Νόμπελ. Ίσως γι’ αυτό
να το κέρδισε. Επειδή το μόνο που φρόντιζε ήταν η πίστη στις αρχές του και τη
δουλειά του. Αν υπήρχε ένας άνθρωπος που άξιζε το Νόμπελ, τότε είναι σίγουρα
αυτός ο Βρετανός κύριος, στον οποίο «όλα αυτά μοιάζουν με αστείο».
Ως φοιτητής Βιολογίας δεν τα πήγαινε καλά στο Πανεπιστήμιο. Βρέθηκε
συμπτωματικά στην έρευνα, δούλεψε με τους καλύτερους του είδους και διηύθυνε
το Sanger Centre (Cambridge), το Ινστιτούτο που αποτελεί τη βρετανική
συνεισφορά στο Πρόγραμμα Χαρτογράφησης του Ανθρώπινου Γονιδιώματος. Αφιέρωσε
30 χρόνια από τη ζωή του σε ένα… ερμαφρόδιτο σκουλήκι και κατάφερε να
«ξεκλειδώσει» τα μυστικά της ζωής, παρά τα εμπόδια και τους ανταγωνισμούς.
Τι άλλαξε λοιπόν στη ζωή του μόλις δέκα ημέρες μετά την ανακοίνωση των
βραβείων; (η απονομή δεν έχει γίνει ακόμα). «Ξαφνικά έγινα εξαιρετικά
πολυάσχολος. Πήρα πολλά και καλά μηνύματα από φίλους, και όχι μόνο. Καλά
είναι, αλλά ίσως να υπήρχαν άλλοι που το άξιζαν περισσότερο από μένα…»,
λέει, γελαστός και ακούραστος ο νομπελίστας μιλώντας στα «ΝΕΑ» από το
εργαστήριό του.
Στο άκουσμα της ερώτησης «αισθάνεστε ότι το Νόμπελ είναι η δικαίωσή σας ύστερα
από 30 χρόνια έρευνας;», αντιδρά πάλι γελώντας: «Δικαίωση; Νομίζω ότι αυτή η
λέξη δεν είναι η σωστή. Μα, οι επιστήμονες δεν δουλεύουμε για να δικαιωθούμε.
Ή ενδιαφέρεσαι για μια έρευνα και λες “αξίζει τον κόπο” και προχωράς ή τα
παρατάς. Εγώ υποστήριξα αυτό που πίστευα σε όλη μου την πορεία. Βέβαια, όλα
οφείλονται στον Sydney Brenner. Αυτός ξεκίνησε τη δουλειά, ήταν δική του
απόφαση. Ό,τι έκανε ο Sydney δεν είχε ξαναγίνει».
Η βράβευση για το Νόμπελ Ιατρικής 2002 ανακοινώθηκε πριν από δύο
εβδομάδες. Το βραβείο τού απονέμεται από κοινού με τον επίσης Βρετανό Sydney
Brenner και τον Αμερικανό Robert Horvitz «για τις ανακαλύψεις τους στον
γενετικό καθορισμό της ανάπτυξης των οργάνων και τον προγραμματισμένο θάνατο
των κυττάρων».
Το αντικείμενο της έρευνας του κ. Σάλστον ήταν «να μάθω πώς λειτουργούν οι
ζωντανοί οργανισμοί. Είναι πολύ βασική εργασία το να κατανοήσεις και να
καταγράψεις πώς λειτουργεί ο μηχανισμός των ζωντανών οργανισμών. Οι ιστοί
αποτελούνται από πολλά κύτταρα. Ο τρόπος με τον οποίο κάποια από τα κύτταρα
εξουδετερώνονται, αλλά και το πώς το κάθε κύτταρο πολλαπλασιάζεται με
διαφορετικό τρόπο από ένα άλλο, είναι πολύ σημαντικός».
Ναι, αλλά τι σχέση έχει το σκουλήκι c. elegans, πάνω στο οποίο έγιναν οι
έρευνες, με τον άνθρωπο; «Εμείς αποκωδικοποιήσαμε γονίδια – κλειδιά του c.
elegans, τα οποία ρυθμίζουν την ανάπτυξη των οργάνων και τον προγραμματισμένο
θάνατο των κυττάρων και δείξαμε ότι τα αντίστοιχα γονίδια υπάρχουν και στα
ανώτερα όντα. Μαθαίνοντας πράγματα γι’ αυτό το σκουλήκι, μαθαίνουμε πράγματα
για τον άνθρωπο», εξηγεί.
«Ο τρόπος με τον οποίο τα κύτταρα πεθαίνουν, είναι εντυπωσιακός.
Παραμερίζονται κατά κάποιον τρόπο. Είναι σαν να σπέρνεις ένα χωράφι, να έχεις
φυτέψει περισσότερους σπόρους από αυτούς που χρειάζεσαι και τελικά να βγάζεις
τους υπόλοιπους. Στα κύτταρα, όμως, πραγματοποιούνται αλλαγές που επηρεάζουν
την όλη διαδικασία. Υπάρχει μια ενότητα των πληροφοριών για τη ζωή, γι’ αυτό
και το σκουλήκι είναι τόσο αποτελεσματικό. Επειδή είναι τόσο κοντά στον
άνθρωπο».
Ο άνθρωπος, άλλωστε, θα είναι η επόμενη φάση της έρευνας. Γιατί η
ανακάλυψη του κ. Σάλστον μπορεί να οδηγήσει στην κατανόηση και την ίαση
ασθενειών όπως ο καρκίνος. Πόσα χρόνια θα χρειαστούν ώσπου να βρεθεί μια
θεραπεία για τον καρκίνο; «Ίσως να χρειαστούν 20 χρόνια», απαντά. «Έχουμε
κάποιες “υποψίες” για την αναγέννηση των κυττάρων που θα μπορούσαν να μας
βοηθήσουν να κατανοήσουμε τον καρκίνο, αλλά και λοιμώξεις όπως το AIDS. Έχουμε
τα γονίδια και γνωρίζουμε τα μόρια. Για να βρούμε τους μηχανισμούς, θα πρέπει
να ερευνήσουμε πολλά μόρια κι αυτό είναι κάτι δύσκολο, για το οποίο θα
χρειαστούν πολλά χρόνια».
Όλα τα μυστικά της ζωής σε ένα σκουλήκι!
 |
|
«Δεν με τρομάζουν οι εξελίξεις της γενετικής. Με τρομάζει που οι άνθρωποι |
Το c. elegans μοιάζει με λευκή κλωστή, έχει μήκος 1mm και είναι σχεδόν
διαφανές. Δεν τρώει τίποτα εκτός από βακτήρια και δεν έχει ούτε αίμα, ούτε
εγκέφαλο. Διαθέτει περίπου 300 νευρικά κύτταρα, αλλά μόνο δύο από αυτά είναι
σημαντικά για τη ζωή. Δεν φαίνεται για τόσο πολλά υποσχόμενο ζώο, ώστε να
αφιερώσει κανείς 30 χρόνια μελετώντας το. Όμως, για τον Τζον Σάλστον το
σκουλήκι αυτό μετατράπηκε σε φακό μέσα από τον οποίο μπορεί να δει κανείς όλη
τη ζωή με απόλυτη καθαρότητα. Ήταν ο πρώτος που ανακάλυψε ότι μπορείς να
παρακολουθήσεις τα κύτταρά του να διαιρούνται και να πεθαίνουν, ενώ αυτό
μεγαλώνει.
Ήταν δουλειά… μυρμηγκιού, που χρειάστηκε πολύ κόπο και υπομονή. Ο Τζον
Σάλστον, όμως, αντιμετώπισε τα λεπτά, τις ώρες, τα χρόνια πάνω από το
μικροσκόπιο με ποιητική διάθεση. «Ήταν πολύ ωραίο να το βλέπεις. Κάτι σαν
οπτικό τρικ. Ανάλογα με την πυκνότητα στο εσωτερικό τού κυττάρου, άλλοτε
βλέπεις ένα φεγγάρι με σκιά, άλλοτε μοιάζει με βουνό κι άλλοτε με κρατήρα.
Όμως, αυτή η δουλειά πρέπει να γίνει με το μάτι, παρ’ όλο που οι μέθοδοι έχουν
εξελιχθεί. Έχει πλάκα αν μάθεις να το κάνεις. Είναι πρόκληση να ανακαλύπτεις
από πού προέρχεται η ζωή».
Αληθεύει ότι ήταν τόσο ενθουσιασμένος, ώστε πήρε το c. elegans στο σπίτι του
και το διατηρούσε στο ψυγείο για να παρακολουθεί τι συμβαίνει και κατά το
Σαββατοκύριακο; «Ναι, προσπαθούσα να δω τι γίνεται συνέχεια. Όμως, από ένα
σημείο κι έπειτα δεν μπορούσα να μένω συνέχεια ξύπνιος…», θυμάται και ξεσπά
σε γέλια.
Ο κ. Σάλστον, όμως, δεν γνωρίζει καλά μόνο τα σκουλήκια. Είναι επίσης
υπεύθυνος για την αποκωδικοποίηση της ακολουθίας του 1/3 του ανθρώπινου
γονιδιώματος, αλλά και μέλος της Βρετανικής Επιτροπής του Ανθρώπινου
Γονιδιώματος. Πιστεύει ότι πολύ σύντομα θα κλωνοποιήσουμε τον πρώτο άνθρωπο;
«Θα ήταν ανόητο να το κάνουμε. Ακόμη και τα ζώα που κλωνοποιήθηκαν, τώρα
παρουσιάζουν προβλήματα. Όσοι σκέπτονται να κλωνοποιήσουν ανθρώπους, ειδικά τα
ζευγάρια με προβλήματα γονιμότητας, δεν υπολογίζουν τους κινδύνους τού να
φέρεις στον κόσμο ένα παιδί με βλάβες. Επικρατεί η αντίληψη ότι αν
κλωνοποιήσεις τον εαυτό σου, θα φτιάξεις ένα πιστό σου αντίγραφο. Όμως, θα
είναι απλώς γενετικό πανομοιότυπο. Οι σκέψεις, το περιβάλλον, η εποχή στην
οποία ζει ένας άνθρωπος, δεν αντιγράφονται».
Αυτό το θέμα θίγει το βιβλίο του «Α Common Thread: Α story of science,
politics, ethics and the human genome». «Η εξέλιξη της γενετικής είναι πολύ
σημαντική, γιατί δίνει στους ανθρώπους τη δυνατότητα της επιλογής», λέει.
Όμως, «δεν θα έπρεπε να υπάρχουν μονοπώλια ούτε του γονιδιώματος, ούτε ενός
συγκεκριμένου γονιδίου. Τα γονίδια είναι μοναδικά. Αν κάποιος έχει τον έλεγχο
ενός ανθρώπινου γονιδίου, αυτό σημαίνει ότι κανένας άλλος δεν μπορεί να το
ανακαλύψει, ώστε να ολοκληρωθούν οι έρευνες. Στην Επιτροπή αυτά συζητάμε. Αν
είναι απαραίτητο, να θέσουμε περιορισμούς. Ελπίζω να βοηθώ θέτοντας το ηθικό
ζήτημα».
Υπάρχουν στιγμές που τρομάζει από τις ραγδαίες εξελίξεις στη γενετική; «Με
τρομάζει το γεγονός ότι οι άνθρωποι αρπάζουν τα πάντα. Μου θυμίζουν τους
χρυσοθήρες. Νομίζουν ότι θα επιβιώσουν αν γίνουν άπληστοι. Είναι κοντόφθαλμοι
κι αυτό είναι λάθος. Όταν εκμεταλλεύεσαι κάτι στο μέγιστο, αυτό “πεθαίνει”».
Ο Τζον Σάλστον παραμένει ένας σεμνός επιστήμονας. Την ώρα που οι περισσότεροι
συνάδελφοί του κυκλοφορούν με ακριβά αυτοκίνητα και φορούν γραβάτες, εκείνος
πηγαίνει ακόμα στο εργαστήριο με το ποδήλατο ή με το μεταχειρισμένο αυτοκίνητο
της οικογένειας. Γιατί δεν κάνει ό,τι και οι συνάδελφοί του; «Το σύστημα είναι
έτσι. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να το ακολουθήσεις. Εγώ κάνω όπως νομίζω».
«Με ανησυχεί ο Τόνι Μπλερ»
Υπήρχαν στιγμές τόσο δύσκολες, ώστε να σκεφθεί να τα παρατήσει; «Βεβαίως. Και
πολλές αμφιβολίες για το αν άξιζε τον κόπο αυτή η έρευνα. Έρχονται στιγμές που
νομίζεις ότι δεν έχει νόημα να συνεχίσεις. Κι εκεί πρέπει ο ίδιος να
αποφασίσεις αν αξίζει να συνεχίσεις ή όχι. Πρέπει να ρισκάρεις, αλλά πάντα
κοιτώντας πίσω, στο τι έχεις κάνει. Ευτυχώς, είχα γύρω μου ανθρώπους που με
ενθάρρυναν. Δεν θα μπορούσα να το είχα κάνει αυτό σε απομόνωση».
Τι άλλαξε στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζει τη ζωή τα τελευταία χρόνια;
«Όσο προχωρώ, γίνομαι πιο… πολιτικός. Ανησυχώ για το πώς έχουν γίνει οι
άνθρωποι έχοντας ως ύψιστο γνώμονα το κέρδος. Όμως, ανησυχώ και για εμάς τους
Βρετανούς. Ο Τόνι Μπλερ έχει συνδεθεί πολύ με τους Αμερικανούς, ιδιαίτερα στην
υπόθεση του Ιράκ, με την πρόφαση ότι συγκρατεί την αμερικανική στρατιωτική
μηχανή. Κι όλο αυτό το κλίμα πατριωτισμού που μας ζυγώνει, είναι πολύ
επικίνδυνο. Η απάντηση στην τρομοκρατία δεν είναι ο στρατός, αλλά η καλύτερη
ποιότητα ζωής».
Ο πιο… κακός ο μαθητής
Ο Τζον Σάλστον γεννήθηκε το 1942. Η μητέρα του ήταν δασκάλα και ο πατέρας
του εφημέριος. Τον επηρέασαν οι θρησκευτικές αντιλήψεις των γονιών του;
«Σίγουρα με επηρέασε το γεγονός ότι οι γονείς μου ήταν καλοί άνθρωποι. Όμως
μεγαλώνοντας, ο καθένας μπορεί να σκέπτεται για τον εαυτό του και να κάνει τις
επιλογές του. Εγώ πιστεύω ισχυρά στο κοινό καλό».
Όσο παράξενο και αν φαίνεται, δεν ήταν καλός μαθητής στο Πανεπιστήμιο. Στο
Cambridge, όπου φοιτούσε, λίγο έλειψε να κοπεί στο μάθημα της Χημείας. «Ήμουν
πολύ κακός μαθητής. Κι αυτό επειδή δεν μου αρέσουν τα θεωρητικά πράγματα. Μου
αρέσει η πρακτική πλευρά, να ανακαλύπτω τα πράγματα. Όταν κατάλαβα πόσο κακός
ήμουν, ξαναπροσπάθησα. Μπήκα στη… θεατρική ομάδα του Πανεπιστημίου, άρχισε
να μου αρέσει και διάβαζα όσο περισσότερο μπορούσα», λέει ο άνθρωπος που
αργότερα έκανε διδακτορικό πάνω στα νουκλεοτίδια, έφυγε για τις ΗΠΑ και
επέστρεψε στο Cambridge το 1969 για να δουλέψει μαζί με τον Sydney Brenner.
Επιπλέον, απεχθάνεται τις ιεραρχίες και τη γραφειοκρατία. Παρά το γεγονός
ότι εδώ και πολλά χρόνια έχει ηγετική θέση στο Sanger Center, πιστεύει ότι «ο
αρχηγός της φυλής πρέπει να κάνει ό,τι οι Ινδιάνοι και μάλιστα περισσότερα».
«Μου αρέσει να κάνω πράγματα. Δεν μου αρέσει να λέω στους άλλους τι πρέπει να
κάνουν. Μου αρέσει να συζητάω με τους ανθρώπους με ίσους όρους. Κι εγώ αυτό το
αποκαλώ αποτελεσματική διαχείριση. Οι καλοί μάνατζερ είναι αυτοί που
διευθύνουν μένοντας πίσω…».
Google news
