Νομαρχιακές & Δημοτικές Εκλογές 2ΟΟ2 Από την κομματικοποίηση στη ρευστότητα

Η περίοδος της Γ’ Ελληνικής Δημοκρατίας είναι η μοναδική στη διάρκεια του 20ού
αιώνα, όπου η διεξαγωγή των εκλογών για την Τοπική Αυτοδιοίκηση απέκτησε
διαχρονική και θεσμική σταθερότητα. Η καθιέρωση από το 1975 και μετά ενός
πλειοψηφικού συστήματος δύο γύρων για την εκλογή των δημάρχων (το οποίο
τροποποιήθηκε ελαφρώς το 1982 μόνο σε ό,τι αφορά την κατανομή των εδρών του
Δημοτικού Συμβουλίου) διαφοροποιεί τις δημοτικές εκλογές από όλες τις άλλες
εκλογικές αναμετρήσεις: ενισχύει τις τάσεις αυτόνομης παρουσίας στον πρώτο
γύρο, αλλά ταυτόχρονα οδηγεί, κατά τον δεύτερο γύρο, σε μία εξαναγκαστικά
διπολική αναμέτρηση, ο χαρακτήρας της οποίας προσδιορίζεται από την εκάστοτε
γενική ή τοπική πολιτική συγκυρία.

Κατά την πρώτη περίοδο που ακολούθησε τη μεταπολίτευση του 1974, οι
δημοτικές εκλογές διενεργήθηκαν σχεδόν πάντα έναν περίπου χρόνο μετά τις
γενικές βουλευτικές εκλογές, και λειτούργησαν, ως προς αυτές, είτε ως
«διορθωτικός μηχανισμός» (το 1975) είτε ως προάγγελος των εξελίξεων (το 1978)
είτε ως επικύρωση του αποτελέσματός τους (το 1982). Έτσι, το 1975 οι επιτυχίες
της αντιπολίτευσης – ιδιαίτερα στην περιφέρεια της πρωτεύουσας και στη
Θεσσαλονίκη, όπου κέρδισε τους 30 από τους 32 σημαντικούς δήμους (με πληθυσμό
πάνω από 30.000 κατοίκους) – της επέτρεψαν να εξισορροπήσει την ήττα της στις
βουλευτικές εκλογές. Ο συσχετισμός δυνάμεων μεταξύ Νέας Δημοκρατίας και
αντιπολίτευσης διατηρήθηκε αμετάβλητος και στις επόμενες δημοτικές εκλογές,
τον Οκτώβριο του 1978, άλλαξε όμως ριζικά το πολιτικό πρόσωπο της
αντιπολίτευσης: το ΠΑΣΟΚ και το ΚΚΕ επιβεβαιώθηκαν ως οι δύο κυρίαρχοι
πολιτικοί πόλοι και κέρδισαν τον έλεγχο πολλών δημαρχιών.

Η πλήρης κομματικοποίηση των δημοτικών εκλογών συντελέστηκε ως άμεση
προέκταση της ισχυροποίησης του ΠΑΣΟΚ μετά τη νίκη του τον Οκτώβριο του 1981,
καθώς και των αντίστοιχων διεργασιών που παρατηρήθηκαν σε όλους τους
κοινωνικούς χώρους κατά τη δεκαετία του ’80. Έτσι, τον Οκτώβριο του 1982,
στους περισσότερους σημαντικούς δήμους εμφανίστηκαν τρεις μόνον υποψηφιότητες
που η καθεμία εκπροσωπούσε και συσπείρωνε την αντίστοιχη κομματική παράταξη
(Ν.Δ., ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ). Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε σχεδόν μόνο του τη μεγάλη πλειοψηφία των
δήμων (173 σε σύνολο 276) και, το κυριότερο, επικράτησε, με αμιγείς μάλιστα
πλειοψηφίες στα Δημοτικά Σσυμβούλια, και στους τρεις μεγάλους δήμους της χώρας
(Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη), φαινόμενο πρωτοφανές για κυβερνητικό κόμμα μετά
το 1950. Η νίκη του ΠΑΣΟΚ κερδήθηκε εις βάρος κυρίως της Νέας Δημοκρατίας, η
οποία περιορίστηκε σε 48 μόνο δημαρχίες, κατά κανόνα δευτερεύουσας σημασίας
(π.χ. δεν επικράτησε σε κανέναν από τους 25 δήμους με πληθυσμό πάνω από 50.000
κατοίκους). Αντίθετα, το ΚΚΕ διατήρησε σε μεγάλο βαθμό την επιρροή του
κερδίζοντας 44 δημαρχίες, και το κυριότερο απέδειξε ότι διέθετε μία εξαιρετικά
διευρυμένη δημοτική επιρροή, σχεδόν διπλάσια από τη δύναμή του στις
βουλευτικές εκλογές (στο σύνολο των δήμων το ποσοστό του έφτασε περίπου στο
24,5%, έναντι 13,8% στις βουλευτικές εκλογές του 1981).

Ο σχεδόν απόλυτα τρικομματικός χαρακτήρας της δημοτικής αναμέτρησης
διατηρήθηκε και στις επόμενες εκλογές τον Οκτώβριο του 1986, το αποτέλεσμα των
οποίων ανέτρεψε όμως τις μέχρι τότε σταθερές της πολιτικής γεωγραφίας της
Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η «έκπληξη» των δημοτικών εκλογών του 1986 ήταν κυρίως
το αποτέλεσμα στους τρεις μεγάλους δήμους, το οποίο στον πρώτο γύρο απέδειξε
τη σαφή υπεροχή της Ν.Δ. έναντι του ΠΑΣΟΚ και στον δεύτερο ανέτρεψε μία από
τις πιο ακλόνητες σταθερές της ελληνικής εκλογικής συμπεριφοράς: την αυτόματη
συμπόρευση ΠΑΣΟΚ και κομμουνιστικής Αριστεράς όταν πρόκειται να αντιμετωπιστεί
ένας δεξιός υποψήφιος. Έτσι, όχι μόνο το ΠΑΣΟΚ έχασε και η Νέα Δημοκρατία
κέρδισε τους τρεις μεγαλύτερους δήμους της χώρας (με τον Μ. Έβερτ στην Αθήνα,
τον Σ. Κούβελα στη Θεσσαλονίκη και τον Α. Ανδριανόπουλο στον Πειραιά), αλλά
ταυτόχρονα κατέρρευσε και μια παράδοση τριών δεκαετιών (για την ακρίβεια από
τις δημοτικές εκλογές του 1954) που με τα χρόνια είχε μεταβληθεί σε εκλογικό
μύθο, και η οποία ήθελε τους τρεις αυτούς δήμους να ελέγχονται πάντα από τις
«δημοκρατικές δυνάμεις».

Οι δημοτικές εκλογές του Οκτωβρίου 1990, που πραγματοποιήθηκαν μετά την
άνοδο της Νέας Δημοκρατίας στην εξουσία, αποτέλεσαν την κορύφωση αλλά και
ταυτόχρονα το κύκνειο άσμα της απόλυτης κομματικοποίησης των δημοτικών
εκλογών. Η σύμπραξη ΠΑΣΟΚ και (ενιαίου) Συνασπισμού στους περισσότερους δήμους
της χώρας διαμόρφωσε τους όρους για μία σχεδόν διπολική αναμέτρηση, η οποία
οδήγησε σε σχετική εξισορρόπηση της δημοτικής επιρροής των πολιτικών
παρατάξεων. Η Νέα Δημοκρατία διατήρησε τον έλεγχο των δύο μεγαλύτερων δήμων
(Αθήνα, Θεσσαλονίκη), επικράτησε σε αρκετούς επαρχιακούς δήμους, κυρίως στην
Πελοπόννησο και τη Βόρειο Ελλάδα, και απέκτησε ορισμένα επιπλέον ερείσματα
στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, κυρίως στα βόρεια προάστια και την παραλιακή
ζώνη. Το ΠΑΣΟΚ επιβεβαίωσε την επιρροή του στους περισσότερους δήμους της
πρωτεύουσας και στους σημαντικότερους δήμους της επαρχίας, τους οποίους
κατέκτησε είτε μόνο του είτε σε συνεργασία με τον Συνασπισμό, ενώ ο
τελευταίος, εκτός από ελάχιστες εξαιρέσεις, μπόρεσε να διατηρήσει τη δημοτική
επιρροή του μόνον όπου συνεργάστηκε με το ΠΑΣΟΚ. Οι δημοτικές εκλογές του 1990
σηματοδοτούσαν, έτσι, ως προς την κομμουνιστική Αριστερά, το ουσιαστικό τέλος
της αυτόνομης και διευρυμένης δημοτικής επιρροής την οποία είχε διαμορφώσει
και διατηρούσε σταθερά από τη δεκαετία του ’50.

Τέλος, η επιτυχής εμφάνιση ορισμένων «αντάρτικων» συνδυασμών στην περιφέρεια
της Θεσσαλονίκης, κυρίως από τον χώρο του ΠΑΣΟΚ, αποτέλεσε τον προάγγελο των
εξελίξεων που θα ακολουθούσαν.

Οι κομματικές ανακατατάξεις της επόμενης περιόδου (διάσπαση του
Συνασπισμού το 1991, δημιουργία της ΠΟΛ.ΑΝ. το 1993, ίδρυση του ΔΗΚΚΙ το
1995), σε συνδυασμό και με τη σταδιακή αποδυνάμωση των πολιτικών ταυτίσεων και
των κομματικών μηχανισμών, συνέβαλαν στην απορρύθμιση της δημοτικής εκλογικής
συμπεριφοράς, την εντυπωσιακή μεταλλαγή της δομής των υποψηφιοτήτων και την
εμφάνιση τοπικών συμμαχιών που απέκλιναν σημαντικά από τη διάταξη των
πολιτικών δυνάμεων σε εθνικό επίπεδο.

Η καθιέρωση της Νομαρχιακής αιρετής Αυτοδιοίκησης (το 1994), η γενικότερη
αναβάθμιση του ρόλου της Τοπικής Αυτοδιοίκησης α’ και β’ βαθμού και κυρίως η
σημαντική αύξηση των κονδυλίων που διαχειρίζεται, έχουν προσδώσει σε κάθε
επιμέρους εκλογική αναμέτρηση τα ιδιαίτερα δικά της χαρακτηριστικά.

Η διαφοροποίηση αυτής της τοπικής «εκλογικής προσφοράς» από το εθνικό
κομματικό σύστημα αποτελεί το κυριότερο νεωτερικό στοιχείο των εκλογών για την
Τοπική Αυτοδιοίκηση κατά τη δεκαετία του ’90. Το φαινόμενο εκφράστηκε αρχικά
με τον πολλαπλασιασμό των «αντάρτικων» ψηφοδελτίων στις νομαρχιακές και
δημοτικές εκλογές του 1994 και γενικεύτηκε το 1998 με τις διαφοροποιημένες,
κατά περίπτωση, πολιτικές συμμαχίες που κάλυπταν το σύνολο σχεδόν των δυνατών
συνεργασιών. Παράλληλα, ενισχύθηκε σημαντικά η σημασία και ο ρόλος της
προσωπικότητας των υποψηφίων ως καθοριστική παράμετρος της «τοπικής εκλογικής
προσφοράς». Το «φαινόμενο Αβραμόπουλος», ο οποίος επανεξελέγη το 1998 δήμαρχος
Αθηναίων με 58% και ευρύτατα διακομματική βάση, συνιστά την πιο ορατή και
πολυσυζητημένη όψη αυτής της εξέλιξης, δεν αποτελεί, όμως, παρά μόνο την
κορυφή του παγόβουνου.

Ενώ τη δεκαετία του ’80 η απόκλιση μεταξύ βουλευτικής και δημοτικής επιρροής
ήταν εξαιρετικά περιορισμένη και αφορούσε μόνο το ΚΚΕ, τόσο το 1994 όσο και το
1998 παρατηρήθηκαν, σε αρκετές περιπτώσεις, εντυπωσιακές αποκλίσεις, όχι μόνο
σε σύγκριση με την προηγούμενη βουλευτική επιρροή, αλλά και με την παράλληλα
εκφρασμένη νομαρχιακή ψήφο.

Βέβαια, η ευρύτερη πολιτική υπεροχή που διέθετε το ΠΑΣΟΚ το 1994 (καθώς
και οι κατά τόπους συνεργασίες που εξασφάλισε με τον ΣΥΝ) τού επέτρεψαν να
διατηρήσει τον πρωταγωνιστικό του ρόλο στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, ιδιαίτερα
μάλιστα σε νομαρχιακό επίπεδο. Από τους 54 νομούς της χώρας η Ν.Δ. κέρδισε
μόνο 12, το ΠΑΣΟΚ (συχνά μαζί με τον ΣΥΝ) επικράτησε σε 37 (36 νομάρχες ΠΑΣΟΚ
και 1 του ΣΥΝ), ενώ εξελέγησαν επίσης 4 ανεξάρτητοι υποψήφιοι (όλοι
προερχόμενοι από το ΠΑΣΟΚ σε Ηλεία, Ζάκυνθο, Κεφαλονιά, Πέλλα), καθώς και
ένας, μοναδική περίπτωση, που υποστηρίχθηκε ταυτόχρονα από το ΠΑΣΟΚ, το ΚΚΕ
και τον ΣΥΝ (Γρεβενά).

Στις επόμενες όμως εκλογές που πραγματοποιήθηκαν τον Οκτώβριο του 1998,
η εικόνα αυτή μεταβλήθηκε ριζικά. Το ΠΑΣΟΚ προσπάθησε να παραμείνει στη λογική
της κομματικά δομημένης εκπροσώπησης (του «χρίσματος»), η οποία προϋποθέτει
την παρουσία ισχυρών κομμάτων μαζικής πολιτικής. Όμως οι νομαρχιακές και
δημοτικές εκλογές απέδειξαν ότι η προϋπόθεση αυτή δεν ισχύει πλέον, και αυτό
διαπιστώθηκε τόσο κατά τη διαδικασία επιλογής των υποψηφίων όσο και κυρίως από
τα αποτελέσματα των εκλογών. Οι ψηφοφόροι, τόσο στον πρώτο αλλά και ιδιαίτερα
στον δεύτερο γύρο, δεν χρησιμοποίησαν ως κριτήριο ψήφου την κομματική τους
ταύτιση, αλλά την αξιολόγηση των υποψηφίων, ανεξάρτητα από τη συχνά «ανίερη»
συμμαχία που αυτοί αντιπροσώπευαν. Αντίθετα, η Νέα Δημοκρατία, αλλά επίσης και
τα μικρά κόμματα της Αριστεράς – ο ΣΥΝ, το ΔΗΚΚΙ, ακόμη και το ΚΚΕ –
υιοθέτησαν μία πολιτική συμμαχιών, «ευέλικτων» κατά τους μεν, «ανίερων» κατά
τους δε, η οποία διαφοροποιούσε την τοπική από την εθνική προσφορά και
ακολουθούσε, σε γενικές γραμμές, τις επιταγές της τοπικής δημοτικότητας, την
οποία σε μεγάλο βαθμό παραγνώρισε το ΠΑΣΟΚ.

Έτσι, οι δημοτικές (όπως και οι νομαρχιακές) εκλογές του Οκτωβρίου 1998
σηματοδότησαν μια κρίσιμη μεταστροφή στην εκλογική γεωγραφία της Τοπικής
Αυτοδιοίκησης.

Το ΠΑΣΟΚ έχασε τις 18 από τις 36 νομαρχίες που είχε κερδίσει το 1994 – τις 15
από τη Ν.Δ. και 3 από ανεξάρτητους – και μόνο περιθωριακά μπόρεσε να
αναπληρώσει αυτές τις απώλειες κερδίζοντας 4 άλλες νομαρχίες (Αργολίδα,
Λευκάδα από Ν.Δ. και Ηλεία, Κεφαλονιά από ανεξάρτητους). Αντίθετα, η Νέα
Δημοκρατία (αύξησε εντυπωσιακά τον αριθμό των νομαρχιών που ελέγχει από 12 σε
26 (ενώ συμμετέχει και σε μια ακόμη νομαρχιακή πλειοψηφία στα Δωδεκάνησα).
Εξασφάλισε, επίσης, για πρώτη φορά μετά το 1986, τον έλεγχο και των τριών
μεγαλύτερων δήμων (Αθήνα, Πειραιάς, Θεσσαλονίκη) και το κυριότερο, ανέτρεψε
την παγιωμένη κυριαρχία του ΠΑΣΟΚ σε ορισμένους από τους υπόλοιπους
σημαντικούς δήμους της χώρας (Πάτρα, Λάρισα, Καβάλα, Γιάννινα, Λαμία κ.λπ).
Απέκτησε έτσι, για πρώτη φορά μετά τη μεταπολίτευση, πρωταγωνιστικό ρόλο στην
Τοπική Αυτοδιοίκηση, τόσο του α’ όσο και του β’ βαθμού.

Προετοιμαζόμενα, σχεδόν επί ένα χρόνο με καταιγισμό δημοσκοπήσεων και πληθώρα
τοπικών δημοψηφισμάτων, τα δύο μεγάλα κόμματα προσπάθησαν και συχνά πέτυχαν να
ελέγξουν, εν όψει των εκλογών της μεθεπώμενης Κυριακής την πολυδιάσπαση των
υποψηφιοτήτων, τουλάχιστον σε επίπεδο νομαρχιών και μεγάλων δήμων.

Γεγονός που έχει τελικά περιορίσει, χωρίς πάντως και να έχει εξαλείψει, τις
«αντάρτικες» υποψηφιότητες και τις κατά τόπους «ανίερες» συμμαχίες. Αυτό όμως
δεν συνεπάγεται αναγκαστικά ότι η κομματική επιλογή που τελικά επικράτησε (ή
και η ευρύτερα νοούμενη κομματική ταύτιση) θα μπορέσει επίσης να επιβληθεί και
την ώρα της κάλπης, ως το κυριότερο κριτήριο της δημοτικής ή νομαρχιακή ψήφου.

Οι διαφαινόμενες σε πολλές περιπτώσεις αποκλίσεις μεταξύ των δύο αυτών
επιλογών (με κορυφαίο παράδειγμα τον Δήμο Αθηναίων και την Υπερνομαρχία
Αθηνών-Πειραιώς) αποτελούν μια σαφή ένδειξη ότι η απορρύθμιση των κομματικών
ταυτίσεων – ιδίως σε εκλογές δεύτερης τάξης, όπως είναι αυτές για την Τοπική
Αυτοδιοίκηση – αποτελούν πλέον συστατικό στοιχείο του σύγχρονου πολιτικού
ανταγωνισμού.

Οι εκλογές της 13ης και της 20ης Οκτωβρίου θα αποτελέσουν, υπ’ αυτήν την
έννοια, μια κρίσιμη δοκιμασία για την ισχύ, την ανθεκτικότητα και την
αποτελεσματικότητα των κομματικών μηχανισμών. Δηλαδή, σε τελική ανάλυση, «για
την ορθολογικότητα, την ιστορικότητα ή τη λειτουργικότητά τους».