Κάνουν λάθος όσοι περιφρονούν τη Βραζιλία

Οι παγκόσμιες αγορές φαίνεται τώρα να περιφρονούν τη Βραζιλία. Όμως μπορεί να
κάνουν τόσο μεγάλο λάθος όσο έκαναν για τη χώρα αυτή και οι ειδικοί του
ποδοσφαίρου στις αρχές του καλοκαιριού. Όταν άρχισε το Παγκόσμιο Κύπελλο, θα
θυμάστε, η βραζιλιάνικη ομάδα είχε χαρακτηριστεί ως ταλαντούχα αλλά με πολλά
προβλήματα. Ωστόσο, με κάποιο τρόπο η Βραζιλία έγινε, για μια ακόμη φορά,
παγκόσμια πρωταθλήτρια. Αυτή η χώρα ίσως να επιφυλάσσει ανάλογες εκπλήξεις και
στην οικονομία.

Πράγματι, τα τελευταία χρόνια η Βραζιλία δημιούργησε μια σφύζουσα από ζωή
δημοκρατία και μια ισχυρή οικονομία. Αξίζει την ψήφο εμπιστοσύνης τόσο των
επενδυτών όσο και των πολιτικών αρχηγών.

Ο Joseph Stiglitz, είναι κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει διατελέσει επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας

Σε κάθε ισχυρή δημοκρατία υπάρχουν διαφορετικές γνώμες. Δεν είναι όλοι οι
Αμερικανοί ενθουσιασμένοι από το πόσο γρήγορα μετατρέπει ο πρόεδρος Μπους
τρισεκατομμύρια δολάρια πλεόνασμα σε έλλειμμα, ούτε η πλειοψηφία συμμερίζεται
τις απόψεις του για την ιδιωτικοποίηση του ασφαλιστικού συστήματος των ΗΠΑ, το
οποίο, μέχρι στιγμής, έχει βοηθήσει να αντιμετωπιστεί η φτώχεια, ιδιαίτερα
μεταξύ των μεγαλύτερων ηλικιακά ομάδων του πληθυσμού. Στη Βραζιλία, όμως,
υπάρχει συμφωνία (όχι απόλυτη, αλλά δεν μπορεί να περιμένει κανείς κάτι
τέτοιο), όσον αφορά κρίσιμα θέματα, από όλους όσους θα διεκδικήσουν το
προεδρικό χρίσμα στις εθνικές εκλογές που θα πραγματοποιηθούν στη χώρα τον
Οκτώβριο.

Υπάρχει ομοφωνία, για παράδειγμα, σε σημαντικές νομισματικές και
δημοσιονομικές πολιτικές. Ουδείς θέλει να επιστρέψει σε εποχές που υπήρχε πολύ
υψηλός πληθωρισμός, όπως συνέβαινε τις προηγούμενες δεκαετίες. Η νομισματική
πολιτική της Βραζιλίας έτυχε πολύ καλής διαχείρισης από τον Arminio Fraga
(πρώην μαθητή μου). Όμως πίσω από αυτόν υπάρχει ισχυρός θεσμός, με τις
αναλυτικές δυνατότητες που έχει μια Κεντρική Τράπεζα του αναπτυγμένου κόσμου.

Μοντέλο

Παρ’ όλες τις αρετές της, η Βραζιλία έχει ένα μεγάλο μειονέκτημα: τον υψηλό βαθμό κοινωνικής ανισότητας. Μοιραία, οι διαδηλώσεις διαμαρτυρίας είναι πολύ συχνό φαινόμενο

Η πρωτοβουλία της Κεντρικής Τράπεζας της Βραζιλίας να αυξήσει τη διαφάνεια
αποτελεί μοντέλο για τις κεντρικές τράπεζες σε ολόκληρο τον κόσμο – τόσο στον
ανεπτυγμένο όσο και στον αναπτυσσόμενο. Βέβαια, υπάρχουν διαφωνίες για τις
τελικές ρυθμίσεις που πρέπει να γίνουν στην οικονομία, αλλά τέτοιες διαφωνίες
αποτελούν ρουτίνα σε κάθε δημοκρατία.

Υπάρχει, επίσης, ευρεία συμφωνία ότι, παρά το γεγονός πως οι αγορές αποτελούν
την καρδιά μια πετυχημένης οικονομίας, ο ρόλος της κυβέρνησης παραμένει
ιδιαίτερα σημαντικός. Η κυβέρνηση της Βραζιλίας, για παράδειγμα, προώθησε μία
από τις πιο πετυχημένες ιδιωτικοποιήσεις στον τομέα των τηλεπικοινωνιών,
προωθώντας, όμως, ταυτόχρονα ειδικές ρυθμιστικές διατάξεις που ευνοούν τον
ανταγωνισμό.

Σε αντίθεση με ό,τι συνέβη στις ΗΠΑ, όταν η χώρα αντιμετώπισε ενεργειακή
κρίση, η κυβέρνηση δεν έμεινε με σταυρωμένα χέρια και δεν είπε «αφήστε τις
αγορές να διαχειριστούν την υπόθεση», πρακτική που στις ΗΠΑ οδήγησε σε
χειραγώγηση της αγοράς από την Ένρον και άλλες εταιρείες. Αντίθετα, η
κυβέρνηση ανέλαβε δράση. Ως Αμερικανός, παρακολουθούσα με ζήλεια, καθώς η
Βραζιλία κατάφερνε να ξεπεράσει μια δύσκολη κατάσταση.

Η Βραζιλία είναι μια χώρα με εκπληκτικούς ανθρώπινους και υλικούς πόρους.
Μπορεί να θεωρείται αναδυόμενη αγορά, αλλά έχει πρώτης τάξεως οικονομικούς,
εκπαιδευτικούς και ερευνητικούς θεσμούς. Οι συζητήσεις για τα οικονομικά, στο
Σάο Πάολο, είναι τόσο πολύπλοκες όσο και στη Νέα Υόρκη. Τα πανεπιστημιακά
σεμινάρια στο Ρίο είναι τόσο ζωντανά όσο αυτά στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης
και της Μεγάλης Βρετανίας.

Ένα μειονέκτημα

Η Βραζιλία κατασκευάζει ένα από τα καλύτερα αεροσκάφη σε ολόκληρο τον κόσμο,
τόσο καλό που οι ανταγωνιστές στις πιο προηγμένες τεχνολογικά χώρες έχουν
προσπαθήσει να δημιουργήσουν εμπόδια στις εμπορικές συναλλαγές που το αφορούν.
Όμως η Βραζιλία, παρόλες τις αρετές της, έχει ένα μεγάλο μειονέκτημα: έχει
υψηλό βαθμό κοινωνικής ανισότητας. Είναι ένα πρόβλημα για το οποίο, σε
αντίθεση με ό,τι συμβαίνει στις ΗΠΑ, υπάρχει συμφωνία στη Βραζιλία: οι
περισσότεροι πιστεύουν ότι το πρόβλημα αυτό πρέπει να αντιμετωπιστεί και ότι η
κυβέρνηση έχει υποχρέωση να το κάνει.

Η σημερινή κυβέρνηση έχει κάνει αλματώδεις προόδους στην εκπαίδευση. Πριν από
δέκα χρόνια, το 20% των παιδιών στη Βραζιλία δεν πήγαιναν σχολείο. Τώρα, το
ποσοστό αυτό έχει μειωθεί στο 3%. Όποιος κερδίσει τις εκλογές, σχεδόν σίγουρα
θα συνεχίσει να επενδύει στην εκπαίδευση.

Επίσης, οι χωρικοί που δεν έχουν γη αποτελούν πρόβλημα τόσο οικονομικό όσο και
κοινωνικό και η σημερινή κυβέρνηση έχει αναλάβει να αναδιαρθρώσει το σύστημα
με τέτοιο τρόπο ώστε να έχει κερδίσει την υποστήριξη της Παγκόσμιας Τράπεζας.
Όποιος κερδίσει τις εκλογές, αναμένεται να προωθήσει αυτή την αναμόρφωση.

Με την επιδημία του AIDS το σύστημα υγείας της Βραζιλίας αντιμετωπίζει μεγάλη
πρόκληση και, παρά το γεγονός ότι κανείς μπορεί να συμφωνεί ή να διαφωνεί με
το πώς χειρίζεται το θέμα αυτό η βραζιλιάνικη κυβέρνηση, η ουσία είναι ότι
όλοι αναγνωρίζουν πως η αντιμετώπιση του προβλήματος είναι καθήκον της
κυβέρνησης. Όποιος κερδίσει τις εκλογές, το γνωρίζει αυτό.

Το χρέος

Το χρέος της Βραζιλίας ως προς το ΑΕΠ είναι μέτριο, καλύτερα διαρθρωμένο από
εκείνο των ΗΠΑ όταν ανέλαβε πρόεδρος ο Μπιλ Κλίντον και πολύ καλύτερο από αυτό
της Ιαπωνίας και αρκετών ευρωπαϊκών χωρών. Αντίθετα με τη γείτονά της στα
νότια (πριν από την κρίση στην Αργεντινή), η Βραζιλία έχει ευέλικτη
συναλλαγματική πολιτική. Το νόμισμά της δεν είναι υπερτιμημένο, αλλά
υποτιμημένο. Με ισχυρές εξαγωγές, η χώρα δεν φαίνεται να έχει πρόβλημα να
τηρήσει τις υποχρεώσεις της όσον αφορά τα χρέη, όσο βέβαια τα επιτόκια δεν
φθάσουν σε πολύ υψηλά επίπεδα.

Δική της πορεία

Η Βραζιλία έχει δημιουργήσει ένα μονοπάτι που δεν βασίζεται στην ιδεολογία ή
σε υπεραπλουστευμένα οικονομικά μοντέλα. Αρπάζει τις ευκαιρίες τη στιγμή που
αντιμετωπίζει τη σκληρή πραγματικότητα όπως αυτή εκφράζεται με την έλλειψη
εκπαίδευσης, την έλλειψη γης ή το AIDS. Με το να χαράξει με επιτυχία τη δική
της πορεία, η Βραζιλία έχει πετύχει να υπάρχει ομοφωνία στο εσωτερικό, ώστε να
δημιουργηθεί μια ισορροπημένη, δημοκρατική οικονομία. Η νίκη της Βραζιλίας στο
Παγκόσμιο Κύπελλο μπορεί να μη σχετίζεται με την αναδιάρθρωση αυτή, αλλά η
δημιουργικότητα της νικήτριας ομάδας λέει πολλά για το πνεύμα που επικρατεί σ’
αυτήν τη χώρα.

© Project Syndicate, Αύγουστος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος