Αναζητώντας τον «ψηλό»

Οι διωκτικές αρχές είχαν καταλήξει με βεβαιότητα στο πρόσωπο του Αλέξανδρου
Γιωτόπουλου από το 2001, όμως αυτός ήταν εξαφανισμένος εδώ και τριάντα χρόνια!
Πώς τον εντόπισαν και ποια η σημασία ενός ταξιδιού στην Κούβα το 1969.

Στον… λαβύρινθο της τρομοκρατίας

Στις αρχές του καλοκαιριού οι αρχές ήξεραν τα πάντα για το παρελθόν του Γιωτόπουλου. Έψαχναν έναν ψηλό άνδρα με πλούσια σγουρά μαλλιά, όμως η περιγραφή ταιριάζει στις φωτογραφίες Γιωτόπουλου από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και καθόλου στη σημερινή εμφάνισή του

Ένας από τους λόγους που η εξάρθρωση της 17Ν έλαβε συνταρακτικό χαρακτήρα ήταν
η ταχύτητα και η ευκολία με την οποία οι διωκτικές αρχές έφθασαν από τον Σάββα
Ξηρό στον Αλέξανδρο Γιωτόπουλο. Ούτε τρεις εβδομάδες δεν μεσολάβησαν από την
έκρηξη στον Πειραιά ώς τη σύλληψη του φερόμενου ως «εγκέφαλου» της 17Ν στους
Λειψούς. Πώς έφθασε τόσο γρήγορα η Αστυνομία στον Γιωτόπουλο; Η απάντηση είναι
απλή. Έλληνες και ξένοι διώκτες της 17Ν είχαν καταλήξει από μήνες στο πρόσωπο
του Γιωτόπουλου. Ήξεραν ότι αυτό ήταν το πρόσωπο που έψαχναν, δεν μπορούσαν
όμως να τον βρουν – γιατί δεν τον ήξεραν ως Μιχάλη Οικονόμου.

Επί είκοσι επτά χρόνια η 17Ν ήταν ένα μυστήριο. Η πολιτική ηγεσία, οι
διωκτικές αρχές και, τελικά, η κοινή γνώμη είχαν μόνο τα σκίτσα των
εκτελεστών, κάποιες θαμπές περιγραφές μαρτύρων και, όπως λέγεται γραφικά,
«δέκα χιλιάδες θεωρίες και αναλύσεις». Αυτό ήταν και το πλεονέκτημα της
οργάνωσης. Μάλιστα, για τον ίδιο λόγο, κυβερνητικά στελέχη με γνώση της
υπόθεσης της τρομοκρατίας επιμένουν ότι δεν πρόκειται να υπάρξει επανεμφάνιση
της 17Ν με κάποιο χτύπημα κι ας παραμένει ασύλληπτος ο φερόμενος ως «Νο 2» της
οργάνωσης Δημήτρης Κουφοντίνας. «Πώς θα δράσει αν όλη η Ελλάδα γνωρίζει το
πρόσωπό του;», ρωτούν οι κυβερνητικοί.

Αν οι αρχές είχαν φτάσει στον Γιωτόπουλο πριν τον δουν μπροστά τους στους
Λειψούς, πώς το είχαν καταφέρει; Έχουν προταθεί διαφορετικές εξηγήσεις.
Ιστορικό στέλεχος της οργάνωσης «τον έδωσε». Πηγές με γνώση των ερευνών το
διαψεύδουν. Έδωσαν το όνομά του οι Αμερικανοί. Πιθανώς, αλλά οι Αμερικανοί
έχουν δώσει εκατοντάδες ονόματα κατά καιρούς στις ελληνικές αρχές. Τον είχαν
εντοπίσει οι Γάλλοι. Ωστόσο, κυβερνητικά στελέχη υποστηρίζουν ότι η συμβολή
του Παρισιού στις έρευνες δεν ήταν καθοριστική. Η αλήθεια είναι λιγότερο
εντυπωσιακή από τον τρόπο που συνελήφθη ο Γιωτόπουλος.

Η 17Ν, ως οργάνωση, είχε μια ιδιοτυπία – τη μακροβιότητά της. Είναι αμφίβολο
αν υπάρχει τρομοκρατική οργάνωση – με χαρακτηριστικά αντάρτικου πόλεων – ανά
τον κόσμο, που να έχει δράσει αδιατάρακτα επί 27 χρόνια. Ωστόσο, η
μακροβιότητα την καθιστά ευάλωτη. Εκ των πραγμάτων, η 17Ν είχε αφήσει πίσω της
ίχνη. Αυτά ακριβώς τα ίχνη προσπάθησε να συστηματοποιήσει η έκθεση ΕΛ.ΑΣ. –
Σκότλαντ Γιαρντ. Από τα ρολόγια και τις φόρμες ενδύσεως ώς τις περιγραφές των
μαρτύρων. Ακόμη περισσότερο: ο μεγάλος αριθμός ενεργειών έδινε τη δυνατότητα
να σχηματισθεί το προφίλ δράσης της οργάνωσης και η τυπολογία των μελών της,
όπως εμφανίζονταν κάθε φορά που η 17Ν χτυπούσε.

Η μακροχρόνια διαδρομή της τρομοκρατίας στην Ελλάδα συντελούσε και στο να
σχηματισθεί το περίγραμμα της ανθρωπογραφίας της. Πρόσωπα που σκοτώθηκαν όπως
ο Κασσίμης και ο Τσουτσουβής. Πρόσωπα που εκτέθηκαν και γι’ αυτό «κάηκαν» και
πρόσωπα που συνελήφθησαν, αλλά δεν καταδικάσθηκαν – οι λεγόμενοι «συνήθεις
ύποπτοι». Εγχώριες οργανώσεις για τις οποίες λέγεται επιμόνως ότι βρέθηκαν
στοιχεία μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και τις αποκαλύψεις των αρχείων της
Στάζι – όπως ο ΕΛΑ. Όλα αυτά τα πρόσωπα βρίσκονταν στην περιφέρεια της 17Ν. Το
ερώτημα είναι τι βρισκόταν στο κέντρο.

«Ιχνηλασία προς τα πίσω»

Ο «ψηλός» της οργάνωσης εντοπίστηκε ταχύτατα μετά τα λεγόμενα του Σάββα Ξηρού για τον κύριο «Μιχάλη» που είχε σπίτι σε «ένα μικρό νησί κοντά στη Λέρο»

«Το φθινόπωρο του 2000 οι αρχές ήξεραν ότι η τρομοκρατία στην Ελλάδα ήταν ένας
λαβύρινθος με διαφορετικές εισόδους», εξηγούν πηγές με γνώση των ερευνών.
«Υπήρχαν διαφορετικές απόψεις. Μία άποψη εισηγείτο συλλήψεις των “συνηθισμένων
υπόπτων” ή προσώπων μέσα από τα αρχεία της Στάζι, με την ελπίδα ότι κάποιος θα
μιλούσε». Η ιδέα των συλλήψεων δεν ενθουσίαζε καθόλου την κυβέρνηση Σημίτη.
«Υπήρχε η άποψη της εξαντλητικής ανάλυσης των υλικών ευρημάτων», που την
ανέλαβε πράγματι η Αντιτρομοκρατική μαζί με τη Σκότλαντ Γιαρντ. Τέλος, υπήρχε
η άποψη της ιστορικής επισκόπησης της τρομοκρατίας, με αφετηρία την αναδρομή
στη γενέθλια περίοδο 1968-1974. «Η δημοσίευση της πρώτης προκήρυξης στη
“Liberation” μας έδινε μια γεωγραφική αναφορά», επισημαίνουν οι ίδιες πηγές.

Η μέθοδος αυτή δεν είναι πρωτοφανής. Στην πραγματικότητα, συνιστά ένα είδος
«ιχνηλασίας προς τα πίσω». Η πρωτότυπη αγγλική λέξη είναι «backbearings». Σε
ένα από τα μυθιστορήματα του Τζον Λε Καρέ, τη χρησιμοποιεί ο Βρετανός
αρχικατάσκοπος Τζορτζ Σμάιλι, ιχνηλατώντας προς τα πίσω τη δράση ενός
Σοβιετικού αντιπάλου του με την ελπίδα να βρει τι ήθελε να κρύψει. Η αναδρομή
στο παρισινό παρελθόν, μέσα από εφημερίδες, αστυνομικά αρχεία, αλλά και
«φιλικές συζητήσεις» με πρόσωπα που είχαν κινηθεί σε αυτό τον χώρο, άρχισαν να
καθαρίζουν την εικόνα. Οι αρχές ενδιαφέρονταν κυρίως για μία οργάνωση – τη ΛΕΑ
– και άρχισαν να εστιάζουν στα πρόσωπα του χώρου αυτού.

Η ιστορία της εποχής είναι συναρπαστική και ο υπουργός Δημόσιας Τάξης Μιχάλης
Χρυσοχοΐδης υπήρξε δημοσίως αντίθετος στη συνολική ενοχοποίηση των Ελλήνων του
Παρισιού της περιόδου 1967-74. Ωστόσο, οι ερευνητές διαπίστωσαν πολύ σύντομα
μια ιδιοτυπία. Ένα από τα πρόσωπα αυτά ήταν «άφαντο», κατά τρόπο εντελώς
ανεξήγητο. Ουδείς, ούτε οι σύντροφοι της εποχής ούτε και η οικογένειά του εν
Ελλάδι, γνώριζε τη μετέπειτα πορεία του. Σιγά-σιγά το παζλ της μορφής του
Αλέξανδρου Γιωτόπουλου – του «χαμένου αρχηγού» της 17Ν – άρχισε να
συμπληρώνεται. Ήταν αυτός ο «ψηλός» της οργάνωσης, με την ηγετική συμπεριφορά
και παρουσία στα χτυπήματα της οργάνωσης;

Από το φθινόπωρο του 2001 και μετά η υπόθεση εργασίας έγινε βεβαιότητα. Ακόμη
περισσότερο: η αναζήτηση του Γιωτόπουλου έγινε προτεραιότητα. Στο υπουργείο
Δημόσιας Τάξης ήξεραν ότι η σύλληψη των εκτελεστικών δεν θα αρκούσε για την
εξουδετέρωση της οργάνωσης αν ο «ψηλός» έμενε ελεύθερος. Δεν ήταν βέβαιοι για
το πόσες ομάδες εκτελεστικών είχε η 17Ν και απεδείχθη ότι είχαν δίκιο, διότι
ήταν εν γνώσει τους πρόσωπα όπως οι Τζωρτζάτος, Παύλος Σερίφης ή Ψαραδέλλης,
αλλά αγνοούσαν την ομάδα Ξηρού – Κουφοντίνα. Τους τελευταίους δέκα μήνες ένα
σιωπηρό, αλλά εντατικό ανθρωποκυνηγητό είχε στην πραγματικότητα έναν και μόνο
στόχο: τον Γιωτόπουλο.

Τι έψαχναν

Στις αρχές του καλοκαιριού, οι αρχές ήξεραν τα πάντα για το παρελθόν του
Γιωτόπουλου, αλλά τίποτε για το παρόν του. Έψαχναν έναν ψηλό άντρα με πλούσια
σγουρά μαλλιά, όμως η περιγραφή ταιριάζει στις φωτογραφίες του Γιωτόπουλου από
τα μέσα της δεκαετίας του ’70 και καθόλου στη σημερινή εμφάνισή του. Οι
πληροφορίες για τη δεκαετία του ’70 συνιστούν ένα ωραίο και συναρπαστικό
επαναστατικό μυθιστόρημα, αλλά όσοι είχαν περάσει τη νεότητά τους στο Παρίσι
της εποχής ήταν, κατά τον στίχο του ποιητή, «κάτοχοι νεκρών μυστικών». Στις 29
Ιουνίου, ο φερόμενος ως αρχηγός της 17Ν ήταν ένας «άνθρωπος χωρίς πρόσωπο». Οι
διώκτες του ήξεραν πως ζούσε μια φιλήσυχη καθημερινή ζωή, με άλλο όνομα,
άγνωστος ακόμη και στους εκτελεστικούς της 17Ν – αλλά τίποτε περισσότερο από
αυτό. Με άλλα λόγια, οι αρχές έψαχναν τον Γιωτόπουλο, αλλά δεν είχαν ιδέα για
τον Μιχάλη Οικονόμου. Ωστόσο, η συστηματική αποκρυπτογράφηση του παρελθόντος
θα επέτρεπε την ταχύτατη αξιοποίηση των λεγομένων του Σάββα Ξηρά για τον κύριο
«Μιχάλη» που είχε σπίτι σε ένα μικρό νησί «κοντά στη Λέρο».

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗΝ ΚΟΥΒΑ

Μοχίτο και αντάρτικο πόλεων

Ένα ταξίδι στην Κούβα έχει ξεχωριστή θέση στην παρισινή μυθολογία για την
προϊστορία της 17Ν.

Σύμφωνα με πληροφορίες που είχαν συγκεντρώσει οι αρχές, έγινε το 1969. Καμιά
δεκαριά Έλληνες του Παρισιού πήγαν στο νησί της Καραϊβικής, που ήταν τότε στις
δόξες του και εξήγε επανάσταση και μεθοδολογία «αντάρτικου πόλεων» στη
Λατινική Αμερική, την Αφρική και – γιατί όχι; – την Ευρώπη. Επικεφαλής της
ομάδας, ο Μιχάλης Ράπτης, «Πάμπλο». Στην ομάδα και ο Γιωτόπουλος.

Το ταξίδι κράτησε, λέγεται, έξι μήνες. Μαζί με τη γλυκιά γεύση του κοκτέιλ
μοχίτο, οι ταξιδιώτες έλαβαν και μια γεύση τού πώς να περνούν και να μένουν
στην παρανομία, χρησιμοποιώντας διαφορετικά ονόματα, αλλάζοντας σπίτια και
συγκροτώντας «πυρήνες», όπου ο ένας να γνωρίζει τον άλλο μόνο με συνωμοτικά ονόματα.

Αυτή είναι η μεθοδολογία που εφήρμοσε, ως επί το πλείστον επιτυχώς, ο
Γιωτόπουλος για 27 χρόνια.

Αν τον πρόδωσε κάτι είναι το παρελθόν – όχι όμως οι Κουβανοί. Ο αρχηγός της
ΕΥΠ Παύλος Αποστολίδης βρέθηκε στην Αβάνα, πριν από την 29η Ιουνίου, αλλά οι
Κουβανοί δήλωσαν άγνοια. «Ποιοι Έλληνες; Εμείς δεν εκπαιδεύσαμε κανέναν Έλληνα
σε αντάρτικο πόλεων!».

Ξαφνικά, μετά τη σύλληψη των μελών της οργάνωσης και την αμεσότητα των
γεγονότων του παρόντος, το μακρινό παρελθόν φαίνεται αβέβαιο. Κυβερνητικές
πηγές με γνώση των ερευνών εκφράζουν τώρα κάποιες αμφιβολίες ακόμη και για το
αν το ταξίδι – που κάποτε φαινόταν να βοηθάει τις αρχές να προχωρήσουν στον
λαβύρινθο της τρομοκρατίας – έγινε πραγματικά.