«Με πληγώνουν όσα συμβαίνουν γύρω μας»
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
11 λεπτά  |
 |
|
Τη μουσική ταυτότητα της Ελλάδας αντανακλά η σύνθεση «Ωδή – Πορείας Εγκώμιον» |
«Μια ευγενική κάρτα με θερμά λόγια του Νίκου Γκάτσου, που μου έστειλε, μαζί με
την “Αμοργό” το 1971 στο Παρίσι, μου δημιούργησαν μια εσωτερική διέγερση. Μια
αλληλουχία συναισθημάτων, τα οποία επί χρόνια λειτουργούσαν μέσα μου. Τώρα
ήρθε η στιγμή που αυτά παράγονται σε ήχους και ρυθμούς».
Ο Σταύρος Ξαρχάκος λύνει τη σιωπή του και έπειτα από επτά χρόνια μιλάει κατ’
αποκλειστικότητα πάλι στα «ΝΕΑ». Αναλύει με λεπτομέρειες το νέο του έργο «Ωδή
– Πορείας Εγκώμιον», που θα παρουσιάσει με την ΚΟΕΜ (Κρατική Ορχήστρα
Ελληνικής Μουσικής), πρώτη εκτέλεση, στο Ηρώδειο, το Σάββατο 3 Αυγούστου, στο
διήμερο αφιέρωμα για τον Νίκο Γκάτσο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών. Την
Παρασκευή 2 Αυγούστου (πρώτη ημέρα του αφιερώματος) η Δήμητρα Γαλάνη θα
ερμηνεύσει τραγούδια σε στίχους Νίκου Γκάτσου, που έχουν μελοποιήσει οι Μάνος
Χατζιδάκις, Μίκης Θεοδωράκης, Δήμος Μούτσης και Σταύρος Ξαρχάκος.
Η αφετηρία για το καινούργιο έργο ήχου και λόγου του Σταύρου Ξαρχάκου ήταν το
Παρίσι, το 1971. Ο διακεκριμένος μουσουργός, μας λέει:
«Δύσκολοι καιροί, το 1971, όταν πήρα στα χέρια μου τα λόγια και το
ποιητικό έργο που μου έστειλε ο Γκάτσος. Κυριάρχησαν μέσα μου έκπληξη,
συγκίνηση, ενθουσιασμός, ανάταση. Διάβασα με προσοχή την “Αμοργό”. Την
ξαναδιάβασα. Και ασυναίσθητα κάθησα στο πιάνο. Άρχισα να παίζω ό,τι μου
έβγαινε. Δεν προχώρησα όμως τότε να μελοποιήσω κάτι από την “Αμοργό”, που
πραγματικά με συνέπαιρνε. Άφησα τη σκέψη μου ελεύθερη να τρέχει μέσα στα
χρόνια που περνούσαν. Συνέθεσα κομμάτια πάνω σε στίχους του Νίκου Γκάτσου. Η
“Αμοργός” έπαιζε με τα συναισθήματά μου. Δεκαπέντε χρόνια μετά, το 1986, όταν
βρισκόμουν στη Νέα Υόρκη, ένιωσα την ανάγκη, με αφορμή κάποια γεγονότα, να
επικοινωνήσω με τον Γκάτσο στην Ελλάδα. Και του έστειλα μια επιστολή. Είχα
διαβάσει πάλι την “Αμοργό”».
Το έργο αντανακλά τη μουσική ταυτότητα της χώρας μας. Αρχίζει από το 2500 π.Χ.
και φτάνει μέχρι σήμερα. Οι εμπνεύσεις του Ξαρχάκου στηρίζονται στον «Ορέστη»
του Ευριπίδη (Α’ Στάσιμο). Μετά, στην άλωση της Πόλης. Ακολουθεί του 1821.
Ύστερα ο Επικήδειος του Μακρυγιάννη, από τον ιατρό Α. Γούδα. Επειτα περνάμε
στη Μικρασιατική Καταστροφή (1922), μετά στον κυπριακό αγώνα και ερχόμαστε στο
2000.
Όταν φτάνουμε στον Κυπριακό Αγώνα – εξηγεί ο Σταύρος Ξαρχάκος – υπάρχει μια
συγκλονιστική επιστολή από έναν αγωνιστή προς την αγαπημένη του, που της
μιλάει για αγάπη, για έρωτα, λίγο πριν εκτελεσθεί. Και στο σημείο αυτό έχουμε
τα δύο κυρίαρχα στοιχεία της ποίησης του Νίκου Γκάτσου: έρωτας και θάνατος.
Και εδώ ο ποιητής βασίζεται στην αρχαία γραμματεία».
Ιστορική αναδρομή και «Αμοργός»
 |
|
Επτά χρόνια μετά την τελευταία του συνέντευξη, ο Σταύρος Ξαρχάκος μιλάει και |
Η πρωτότυπη σύνθεση του Ξαρχάκου «Ωδή – Πορείας Εγκώμιον» είναι ένα
ορχηστρικό έργο, εμπνευσμένο από την ποίηση του Γκάτσου. Μετά τα βιώματα και
τις αναδρομές στα ιστορικά γεγονότα, υπάρχει η απαγγελία μεγάλου μέρους της
«Αμοργού» από τον Δημήτρη Λιγνάδη. Γενικά είναι ένα πρωτόγνωρο έργο, μια
μουσική δημιουργία με τεράστιο μουσικό ήθος. Είναι τα πρώτα συμπεράσματα από
τα ακούσματα αυτής της μουσικής σύνθεσης σε στούντιο, αλλά και στις πρόβες της
Κρατικής Ορχήστρας Ελληνικής Μουσικής. «Το έργο θα το χαρακτήριζα σουίτα»,
λέει ο Ξαρχάκος, που έχει πετύχει ένα μοναδικό δέσιμο οργάνων και μια θαυμάσια
ενορχήστρωση. Όργανα φυσικά, με ενιαίο ήχο που βγαίνει από παραδοσιακά μοτίβα,
τα οποία χρησιμοποιεί ο συνθέτης.
Στα θέματα που στήριξε τις εμπνεύσεις του ο Ξαρχάκος, περιλαμβάνεται και ένα
παλιό λαϊκό τραγούδι:
«Σαν της Σμύρνης το γιαγκίνι
στον ντουνιά δεν έχει γίνει
κάηκε κι έγινε στάχτη
κι ο Κεμάλ έβγαλε τ’ άχτι».
Βασικό ρόλο σ’ αυτή την καινούργια πρωτοποριακή σύνθεση έχουν παίξει οι
καταβολές και τα ακούσματα από τα παιδικά του χρόνια μέχρι σήμερα, όπως
τονίζει ο Σταύρος Ξαρχάκος:
«Από τα παιδικά μου χρόνια στο σπίτι μας στα Εξάρχεια, στη
Θεμιστοκλέους 43, είχα μια ποικιλία από μουσικά ακούσματα. Απέναντί μας υπήρχε
μια ταβέρνα, “Το Μαρκόπουλο”, όπου τα Σαββατοκύριακα έπαιζε ένα τρίο από
πλανόδιους μουσικούς. Ο ένας έπαιζε κιθάρα, ο άλλος μπουζούκι και μια κοπέλα
ακορντεόν. Τραγουδούσαν υπέροχα τα ρεμπέτικα και τα λαϊκά. Με άγγιζε πολύ αυτή
η μουσική. Οι ίδιοι έπαιζαν και στις παράγκες του Πολυγώνου. Ήμουν τότε 8
χρόνων. Με τους ήχους των ρεμπέτικων πήγαινα στο σπίτι μου, όπου η γιαγιά μου
(μητέρα της μάνας μου, που καταγόταν από τη Ζάκυνθο) τραγουδούσε υπέροχα
καντάδες και επτανησιακά τραγούδια. Υπήρχε όμως και κάτι άλλο πιο σημαντικό
για μένα. Το βυζαντινό στοιχείο που κυριάρχησε μέσα μου από μικρό παιδί. Όταν
πήγαινα στην εκκλησία, στη Ζωοδόχο Πηγή τής οδού Ακαδημίας. Εκεί ντυνόμουν
παπαδάκι και ήμουν ψάλτης. Ήξερα όλα τα τροπάρια. Όλες αυτές οι μουσικές
καταβολές και κάποιες άλλες αργότερα μ’ έκαναν να διαμορφώσω έναν δικό μου
μουσικό κόσμο, που σε συνδυασμό με τις μελέτες και άλλες εμπειρίες με όπλισαν
με γνώση, ώστε να μπορώ ν’ ανταποκρίνομαι σ’ αυτό που χάραξα και υπηρετώ».
Μιλώντας πιο ειδικά για το έργο του «Ωδή – Πορείας Εγκώμιον», ο Σταύρος
Ξαρχάκος τονίζει:
«Τα πρωτογενή μουσικά υλικά του ηχητικού αποτελέσματος αντλούνται από
τη μυθική, μεταφυσική και ρεαλιστική υπόσταση του οργανισμού “Ελλάδα”. Η
παρουσίαση των υλικών αυτών γίνεται άλλοτε “αφηγηματικά” και άλλοτε
“λειτουργικά”, δημιουργώντας προοπτικές και αξιοποιώντας διαστάσεις και
δυναμικές που δομούν το ηχητικό περιβάλλον.
Στη διάρκεια της παρουσίασης του έργου, ο ηθοποιός Δημήτρης Λιγνάδης θα
απαγγείλει αποσπάσματα από το μοναδικό ποιητικό έργο του Νίκου Γκάτσου
“Αμοργός” και θα διαβάσει κείμενα που σημάδεψαν την ιστορική και πολιτισμική
διαδρομή της Ελλάδας».
Ο Σταύρος Ξαρχάκος, μιλώντας για τους επόμενους στόχους και τα σχέδιά
του, λέει ότι θέλει να συμβάλει, ώστε να περάσει στο ευρύ κοινό ο πλούτος της
ελληνικής μουσικής. «Αυτό είναι ένα ζητούμενο που αποτελεί μέρος του μουσικού
μου ονείρου, το οποίο δεν γνωρίζω πόσο μπορεί να πραγματοποιηθεί ή αν θα
παραμείνει όνειρο, να τρέχει μαζί με τα σύννεφα που χάνονται στους ορίζοντες
του χάους». Όταν αναφέρεται στη σημερινή εποχή, λέει ότι νιώθει πολύ άσχημα:
«Ως καλλιτέχνης και ως άνθρωπος νιώθω πληγωμένος, στην ψυχή, στ’ αυτιά, στα
μάτια μου, με όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας. Τα ζω, τα ακούω και τα βλέπω.
Δεν μπορώ πια να βρω άλλους τρόπους έκφρασης και επικοινωνίας, παρά μόνο μέσα
από τη μουσική και την ποίηση. Οι συναυλίες είναι μια απευθείας επαφή μου με
τον κόσμο, που γνωρίζει και θέλει ν’ αποσπασθεί απ’ αυτόν τον πολύ κακό τρόπο
ζωής που του έχουν επιβάλει και τον κρατά εγκλωβισμένο μακριά από τα
προβλήματα, τις τέχνες και τον πολιτισμό».
«Τι απομένει; Το Αιγαίο»
 |
|
Ο Σταύρος Ξαρχάκος στις πρόβες της Κρατικής Ορχήστρας Ελληνικής Μουσικής. Το |
Για πρώτη φορά, ύστερα από 17 χρόνια, ο Σταύρος Ξαρχάκος φέρνει στη
δημοσιότητα μία ανέκδοτη επιστολή του, που έστειλε από τη Νέα Υόρκη (1986)
στον Νίκο Γκάτσο. Δημοσιεύουμε αποσπάσματα:
«Ξαναδιαβάζω την Αμοργό και δεν ξέρω για ποιο λόγο αισθάνομαι την ανάγκη, την
βαθιά ανάγκη, να σας μιλήσω για την αγωνία που είχα την εποχή που έλαβα το
ποίημα μαζί με μια επιστολή σας. Ήταν το 1971 στο Παρίσι.
Η ίδια αγωνία, αν όχι βαθύτερη με κατέχει και σήμερα.
Ήταν Πάσχα και μόλις είχα γυρίσει από την πρωινή καθημερινή μου βόλτα στον
κήπο του Λουξεμβούργου. Μου είχε γίνει εμμονή να παρατηρώ τις αλλαγές του
χρόνου από τα λουλούδια και τα κλαδιά των δέντρων. Έμενα πολύ κοντά στο πάρκο,
στην Cour de Rohan, κάποια άλλη φορά αξίζει να σας μιλήσω γι’ αυτήν την
ιστορική αυλή. Μόλις είχα γυρίσει φουντωμένος όπως και τα δέντρα στον κήπο του
Λουξεμβούργου, όταν αντελήφθηκα κάπου μία γνώριμη μυρωδιά σαν αυτή των
Εξαρχείων, κάπου στον τοίχο του σπιτιού μία αχτίδα ήλιου έμπαινε ίδια όπως και
στο σπίτι της Καλλιδρομίου, λίγο πιο πέρα φωνές παιδιών από το γειτονικό
σχολείο την ώρα του διαλείμματος. Σύμπτωση! Από τότε που γεννήθηκα όπου και να
κατοικούσα πάντα υπήρχε δίπλα ένα σχολείο. Ο ήχος γνώριμος και αναρωτιέμαι τι
θα γινόμουνα χωρίς αυτόν.
Φαίνεται ότι η μουσική μόνο το ερέθισμα χρειάζεται γιατί ειλικρινά δεν θυμάμαι
πώς βρέθηκα στο πιάνο, άνοιξα το κασετόφωνο σαν να ήξερα ότι αυτή η στιγμή δεν
επρόκειτο να επαναληφθεί και έπεσα στα πλήκτρα με εκείνη τη λαχτάρα που
αισθάνομαι όταν πέφτω στη θάλασσα κάτι καυτερές αυγουστιάτικες μέρες, γυμνός,
σαν να θέλω να χαθώ μες στο νερό, να νοιώσω τη θάλασσα να ορμάει και να
χάνεται μέσα μου. Και να χάνομαι μέσα της.
Ιδού λοιπόν το αποτέλεσμα. Και μετά σιωπή. Κάποιο τηλεφώνημα. Και πάλι σιωπή.
Γιατί όμως η ίδια αγωνία και σήμερα και μάλιστα πιο έντονη; Γιατί άραγε τότε
αυτή η θύμηση; Γιατί αυτή η σιωπή; Γιατί αυτές οι κραυγές; Τότε όπως και τώρα;
Ευτυχώς, στο τέλος υπάρχει πάντα το Αιγαίο. Αυτό το Αιγαίο της
Παναγίας, το βαθύ και το γαλάζιο με τα πανηγύρια και την ασετυλίνη, οι ψαράδες
να ματσακωνίζουν τα καΐκια. Μυρίζω μίνιο και πίσσα.
Τι τα θέλω τώρα αυτά εγώ; Εγώ που είμαι τόσο μακριά από τη λογοτεχνία αλλά
τόσο μέσα στη θάλασσα.
Μήπως τελικά αυτό θα με σώσει; Τι άλλο; Όλα τόσο πρόσκαιρα.
Προσωπικά βίτσια και επαγγελματικές διαστροφές.
Τι κρίμα ένας τόσο χαρισματικός τόπος με τόσο άξιους ανθρώπους και τόσο
ασήμαντους κυβερνήτες. Κατάρα θα μου πείτε. Ναι, που να πάρει ο διάβολος,
κατάρα.
Τι μας απομένει λοιπόν;
Το Πέλαγος.
Το Αιγαίο.
Ένα χειμωνιάτικο απόγευμα με ήλιο στο νησί.
Το σήμερον κρεμάται.
Όζον, μόλυβδος, φρέον, γενικό σύνδρομο και κάπου μακριά η πατρίδα.
Αυτά από μένα, τώρα θα συνεχίζω ξαναδιαβάζοντας: με την πατρίδα τους δεμένοι
στα πανιά.
Νά ‘στε πάντα καλά.
Καληνύχτα.
Σταύρος Ξαρχάκος»
«Ο Γκάτσος, κάτι ακριβό που πέρασε από τη ζωή μας»
 |
|
Ο Νίκος Γκάτσος |
Με αφορμή το αφιέρωμα του Σταύρου Ξαρχάκου στον Νίκο Γκάτσο, ο Μάνος
Ελευθερίου σε σημείωμά του αναφέρει μεταξύ άλλων:
«Ας προσπαθήσουμε, έστω και τηλεγραφικά, να βρούμε ψύχραιμα μιαν άκρη στη
στιχουργική των τραγουδιών του Νίκου Γκάτσου, με την ευκαιρία που ο Σταύρος
Ξαρχάκος είχε την ευγένεια να τιμήσει με αγάπη και σεβασμό τη μνήμη του
μεγάλου απόντα φίλου του και συνεργάτη.
Το έχω γράψει και άλλοτε. Τα τραγούδια του είναι τρίλεπτα μονόπρακτα με όλους
τους κανόνες της θεατρικής οικονομίας. Όπως ακριβώς τα τραγούδια των
συνομηλίκων του Αλ. Σακελλάριου, Γ. Γιαννακόπουλου, Κ. Κοφινιώτη, Χαρ.
Βασιλειάδη και Ευτυχίας Παπαγιαννοπούλου. Ευτυχισμένες ώρες του τραγουδιού όχι
πάντα ευτυχισμένων ανθρώπων.
Η πρώτη βραδιά θα κυλήσει με τη φωνή της κυρίας Δήμητρας Γαλάνη. Στη δεύτερη
βραδιά θα ακουστούν τα μουσικά «σχόλια» του ιδιοφυούς Σταύρου Ξαρχάκου πάνω
στην πολύτροπη «Αμοργό» του Νίκου Γκάτσου. Απ’ όσο κατάλαβα ακούγοντάς τα (και
όπως μπορεί να τραυλίσει κάποιος φανατικός ακροατής χωρίς να είναι κριτικός)
κατέληξα ότι ο Ξαρχάκος κάνει ακριβώς το ίδιο που θα έκανε και ο Γκάτσος.
Συνεχώς παραπέμπει σε εικόνες, σε πρόσωπα, σε κείμενα, σε πάθη μιας ατέλειωτης
Μ. Εβδομάδας του ελληνικού λαού.
Κάποια στιγμή σκέφτηκα ένα φωτισμένο πάλκο μιας παλιάς, λαϊκής ορχήστρας ενός
συνοικισμού της Αθήνας να ταξιδεύει νύχτα πάνω στα κύματα σαν επιτάφιος.
Κινήσεις μυροφόρων. Υπαίθριοι χοροί με αναστεναγμούς σε αυλές και αλώνια
αγωνιστών του ’21, όπως μας τις παραδώσανε τα σχέδια των φιλελλήνων ταξιδιωτών
στις μεγάλες γιορτές της Χριστιανοσύνης. Κι ακόμη κράτησα ήχους αρχαίων
οργάνων, κύματα που έρχονται από την Ιωνία και την Κύπρο και που φέρνουν
αιώνες τώρα δάκρυα και αίματα, σφαγές και ξεριζωμούς ανθρώπων, θροΐσματα
φύλλων, έρωτες, συναντήσεις και αποχωρισμούς και ελπίδες. Ας ευγνωμονούμε τον
Σταύρο Ξαρχάκο γι’ αυτά τα «θεία δώρα» του κι ας θυμόμαστε πάντα τον Νίκο
Γκάτσο σαν κάτι ακριβό που πέρασε από τη ζωή μας».
Για τη δισκογραφία
Εκτός από τη συναυλία στο Ηρώδειο, ένα τόσο σημαντικό έργο πώς θα φτάσει στο
ευρύ κοινό; Θα κυκλοφορήσει σε δίσκο; ρωτάμε τον Ξαρχάκο, ο οποίος μας λέει
την άποψή του: «Αν ζούσαμε σε άλλες εποχές, που η δισκογραφία έπαιζε έναν πολύ
μεγάλο ρόλο στον τρόπο της προώθησης του τραγουδιού, τότε θα μπορούσαμε να
ελπίζουμε στην κυκλοφορία σε δίσκο αυτού του έργου. Αυτή η δισκογραφία δεν
υπάρχει πια. Επομένως, ποιος να το πάρει το έργο, αφού ούτε αναλώσιμο είδος
είναι ούτε κλωνοποιημένο τραγούδι. Αυτό το έργο ειδικά χρειάζεται μια άλλη
υποστήριξη. Μόνο με συναυλίες μπορεί να φτάσει στον κόσμο. Είναι μουσικό έργο
με λόγο, που δεν δίνει αφορμές για τηλεοπτικά παράθυρα ούτε μπορεί να γίνει
πρωτοσέλιδο. Πώς να σταθεί, λοιπόν; Μόνο με συναυλίες και κυρίως στην περιφέρεια».
INFO
Αφιέρωμα στον Νίκο Γκάτσο Κρατική Ορχήστρα Ελληνικής Μουσικής Διεύθυνση:
Σταύρος Ξαρχάκος Ωδείον Ηρώδου Αττικού, 2 και 3 Αυγούστου. Εισιτήρια στα
ταμεία του Ελληνικού Φεστιβάλ – Πανεπιστημίου 39, τηλ. 010-3221.459
Google news
