Πρόσωπα «Η προσωπική ουτοπία μου»

Δεκατρία χρόνια μετά την πτώση του τείχους του Βερολίνου, ο Εντγκάρ Μορέν
ανησυχεί για την κόπωση του δυτικού πολιτισμού μας, ο οποίος δεν πιστεύει
πλέον στο μέλλον.

Εντγκάρ Μορέν: «Ο πολιτισμός μας δεν εκκρίνει πια ελπίδα»

Στα 81 χρόνια του, ο μεγάλος αυτός Γάλλος στοχαστής και κοινωνιολόγος
διαπιστώνει πως στον δυτικό πολιτισμό έχει καταρρεύσει η βεβαιότητα ότι
πηγαίνουμε προς το καλύτερο και, ως εκ τούτου, η εμπιστοσύνη στο μέλλον.
Μπορούμε βεβαίως να ελπίζουμε σε μια πρόοδο, αλλά αυτή δεν οφείλεται πλέον σε
κάποιο «νόμο» της Ιστορίας, οφείλεται στη συνείδηση και τη βούληση του
ανθρώπου και δεν είναι αμετάκλητη. Επικρατεί σήμερα μια δυσφορία που οφείλεται
στις ίδιες τις επιτυχίες του πολιτισμού μας. Η τεχνική και υλική ανάπτυξη
επέφερε ψυχική και ηθική υπανάπτυξη, χωρίς καν να καταφέρει να καταργήσει τις
ζώνες της ανομίας και της εξαθλίωσης. Η ενίσχυση του ατομικισμού επέτρεψε την
αυτονομία και την προσωπική ευθύνη, αλλά επέφερε και την αποσάθρωση της
παραδοσιακής οικογενειακής, τοπικής και επαγγελματικής αλληλεγγύης. «Χάθηκε η
ευγένεια κι έτσι έγινε δύσκολος ο διάλογος, η κατανόηση του άλλου», λέει ο
Μορέν σε ολοσέλιδη συνέντευξή του στη γαλλική «Λε Φιγκαρό». «Η εξαφάνιση του
χαιρετισμού, της παραδοσιακής ευγένειας, μεταφράζεται σε υποβάθμιση των
ανθρώπινων σχέσεων… Η ειδωλολατρία του μοντερνισμού μάς εμποδίζει να
διακρίνουμε το σκοτεινό, κρυμμένο πρόσωπο της προόδου. Μας εμποδίζει να δούμε
ότι η τεχνική, επιστημονική, οικονομική πρόοδος δεν είναι η ατμομηχανή της
ανθρώπινης προόδου». Πρέπει να καταλάβουμε, τονίζει ο σπουδαίος αυτός
στοχαστής, ότι η ποιότητα πρέπει να έχει προβάδισμα έναντι της ποσότητας, πως
αυτό που είναι ανθρώπινο δεν μπορεί να μετρηθεί.

«Η προσωπική ουτοπία μου», λέει ο Μορέν, ο οποίος διευθύνει σήμερα μια
ερευνητική μονάδα του γαλλικού Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών (CNRS),
«είναι αυτή της Γης Πατρίδας, αφού η μοίρα όλων των ανθρώπων του πλανήτη είναι
κοινή απέναντι στις οικολογικές και πυρηνικές απειλές, απέναντι στην παγκόσμια
αγορά, και η κοινή μοίρα είναι αυτό που ορίζει μια πατρίδα. Η κακή ουτοπία
είναι η ουτοπία της τελειότητας, της εξάλειψης των συγκρούσεων, της εξαφάνισης
του αρνητικού. Είναι η ουτοπία που είπε πως θα πραγματοποιήσει η Σοβιετική
Ένωση, ενώ στην πραγματικότητα πραγματοποίησε μια ολοκληρωτική κοινωνία». Ο
Εντγκάρ Μορέν προτείνει μια «πολιτική του πολιτισμού», ένα πολιτισμικό «νιού
ντηλ»: «Πιστεύω πως πρέπει να υποκαταστήσουμε την ιδέα της ανάπτυξης με την
ιδέα μιας πολιτικής του πολιτισμού, που θα μας οδηγήσει να μεταρρυθμίσουμε τον
ίδιο τον πολιτισμό μας και να αναθεωρήσουμε τις αρχές που τον κυβερνούν και
που, κατά τη γνώμη μου, μας οδηγούν στην αρτηριοσκλήρωση, την ύφεση, την
καταστροφή. Ο πολιτισμός μας δεν εκκρίνει πια ελπίδα, όπως δεν εκκρίνει πια αλληλεγγύη».