ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Των προσφύγων τα παιδιά

«Αυτός που επιθυμεί αλλά δεν πράττει, τρέφει πανούκλα μέσα του»

W. Blake

Με τα παιδιά είναι αλλιώς. Ενεργοποιούν παράδοξες για τις μέρες μας
ευαισθησίες. Τιθασεύουν και ελέγχουν το ρατσιστικό μένος και τη μισαλλοδοξία.
Ενδυναμώνουν τα – ισχνά έστω – αποθέματα ανεκτικότητας και αποδοχής. Ναι! με
τα παιδιά είναι αλλιώς. Είναι δύσκολο να λειτουργήσουν σαν μια απειλή,
ενσάρκωση του κακού και πηγή κάθε κακοδαιμονίας.

Μιλώ για των προσφύγων τα παιδιά. Μπορεί, σύμφωνα με τα πρόσφατα στοιχεία του
Ευρωβαρόμετρου, η συντριπτική πλειοψηφία των Ευρωπαίων πολιτών να θέλει να
εξοβελίσει τους ξένους «εκτός», έτσι ώστε να καταφέρει σε αυτούς τους
ανασφαλείς καιρούς να περισώσει ψήγματα ασφάλειας, ωστόσο με τα παιδιά είναι
αλλιώς…

Ποια είναι όμως αυτά τα παιδιά; Η ιστορία τους όπως και το πρόσωπό τους μας
διαφεύγουν. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ένα τηλε-οπτικοποιημένο πρόσωπο. Τα
μεγάλα σκούρα μάτια. Το βουβό κλάμα. Την ανημπόρια. Οικείες εικόνες από την
τηλεοπτική αξιοποίηση της προσφυγικής δυστυχίας, κάθε φορά που μια νέα καραβιά
αράζει ή προσαράζει ή βυθίζεται στο πέλαγος ξετυλίγοντας σκηνές απίστευτης
εξαθλίωσης. Η κοινωνική μας τότε ευαισθησία μετατρέπεται σε τηλε-ευαισθησία.
Από την απόσταση του καναπέ, το δράμα γίνεται θέαμα, και η παιδική φιγούρα
ανέξοδα προκαλεί «γνήσια» συγκίνηση. Μια συγκίνηση τόσο γνήσια όσο μια
αυθεντικά νάιλον σημαία.

Των προσφύγων τα παιδιά λοιπόν επαναφέρουν – για λίγο – τη χαμένη τιμή της
ευαισθησίας μας. Να φύγουν οι μεγάλοι. Όμως, οι μικροί, τι φταίνε οι μικροί;

Αν δεν είσαι εντελώς ανάλγητο κτήνος (και αρκετοί είναι αυτοί που ακόμη θέλουν
να διαχωρίζουν την ανθρώπινη υπόστασή τους από εκείνη του κτήνους) τότε το
ζήτημα των παιδιών προσφέρει μια χρυσή ευκαιρία! Ένα πολύτιμο άλλοθι!

Ένας πρώτος μηχανισμός απενοχοποίησης είναι ο λόγος που αρθρώνουμε.

«Αθώα θύματα». Έτσι τα ονομάζουμε καθώς τα βλέπουμε στη μικρή οθόνη να
βολοδέρνουν ανήμπορα να εναντιωθούν στη σκοτεινή μοίρα τους.

Και οι λέξεις, οι λέξεις που δεν είναι ποτέ αθώες, προτάσσουν εδώ τη δική τους
ύπουλη λειτουργία. Το «αθώα θύματα» υποδηλώνει την ύπαρξη των «άλλων», των «μη
αθώων». Είναι τα ένοχα, ενήλικα θύματα. Οι γονείς. Στους μεγάλους εστιάζεται η
ενοχή, στους μεγάλους που σχηματίζουν τα μεγάλα μεταναστευτικά κύματα. Κύματα
που από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 εισβάλλουν στο ευρωπαϊκό τοπίο,
απότοκα μιας νέας παγμοσμιοποιημένης πραγματικότητας, πολέμων, εχθροπραξιών,
και μιας απειλητικής φτώχειας που καθιστά αδύνατη την επιβίωση εκεί πέρα
μακριά «στην πατρίδα»! Όμως κι εδώ οι λέξεις είναι «εκ του πονηρού». Η λέξη
«κύματα» σηματοδοτεί μια απειλή, θανάσιμη απειλή που παραπέμπει σε πνιγμό και
πλημμύρα και θάνατο.

«Ένα τεράστιο κύμα θα υψωθεί και θα μας καταπιεί». Την απειλή του θανάτου
κομίζουν στο συλλογικό φαντασιακό της Ευρώπης τα μεταναστευτικά κύματα. Και
γι’ αυτό ως λύση προτάσσεται το φρούριο, η απαγόρευση, η καταστολή.

Μέσα σε αυτό το τοπίο θανάτου, συναντάμε, σαν σκιές μιας λαθραίας – σχεδόν
κλεμμένης – ζωής, τα παιδιά.

Ως άλλοθι μιας καθησυχασμένης συνείδησης τα συμπονούμε. Αξίζει όμως, έτσι για
να μην αρχίζει και εκπνέει η ευαισθησία μας, στη μικρή οθόνη που θα ζουμάρει
για ένα λεπτό σε ένα θλιμμένο παιδικό πρόσωπο, αξίζει λοιπόν τα παιδιά αυτά να
μην αποτελούν μια αδιαμόρφωτη και αδιαφοροποίητη μάζα.

Έχουν τη δική τους ιστορία. Αξίζει να μην αγνοούμε τα παρακάτω στοιχεία που
συνθέτουν ένα κομμάτι αυτής, της δικιάς τους, της πραγματικής τους ιστορίας.

Τα παιδιά αποτελούν το 45% του παγκόσμιου προσφυγικού πληθυσμού. Εις μάτην η
Σύμβαση του 1989 για τα Δικαιώματα του Παιδιού επιχειρεί την ουσιαστική
προστασία τους. Μόλις πριν από λίγες μέρες, στις 12 Ιουνίου του 2002, ο
Διεθνής Οργανισμός Εργασίας θέσπισε στη Γενεύη την «Πρώτη παγκόσμια ημέρα
ενάντια στην παιδική εργασία». Η αλήθεια όμως είναι πως από τη στιγμή που
εγκαταλείπουν την πατρίδα τους αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση:

Υποχρεώνονται να εργάζονται σε βαριές χειρωνακτικές δουλειές, με πολύ χαμηλή
αμοιβή και χωρίς ασφάλιση.

Γλωσσικές και πολιτισμικές διαφορές στη χώρα υποδοχής εναντιώνονται στην
«ένταξη». Τα περισσότερα παιδιά εγκαταλείπουν το σχολείο πριν καν τελειώσουν
το Δημοτικό και στις περισσότερες περιπτώσεις πριν ολοκληρώσουν το Γυμνάσιο.

Όσο για την ψυχική τους υγεία, τα αποσπασματικά στοιχεία που διαθέτουμε
αναφέρουν φοβίες, γενικευμένη διαταραχή άγχους, καταθλιπτικά συμπτώματα,
διαταραχές συμπεριφοράς.

Και οι αμείλικτοι αριθμοί. Το 1999 και το 2000, περίπου 20 εκατομμύρια παιδιών
διώχθηκαν από το σπίτι τους. Εξαιτίας των πολέμων, πάνω από ένα εκατομμύριο
παιδιά έχασαν τους γονείς τους ή χωρίστηκαν από τις οικογένειές τους. Πάνω από
2 εκατομμύρια σφαγιάστηκαν σε εμφυλίους πολέμους, πάνω από 6 εκατομμύρια
ακρωτηριάστηκαν ή έμειναν ανάπηρα, 12 εκατομμύρια είδαν το σπίτι τους να
καταστρέφεται…

Ένοχη καθησυχασμένη συνείδηση. «Δεν είδα, δεν γνώριζα, δεν ήξερα…». Θα έλθει
άραγε η σειρά της δικής της καταστροφής;

Δεν θέλουν τηλε-οίκτο των προσφύγων τα παιδιά. Το δικαίωμα να ζήσουν θέλουν.
Όχι, δεν το επαιτούν. Το απαιτούν.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.