ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Κτίρια, μάρτυρες ευαισθησίας

Στις 18 Μαΐου εγκαινιάστηκε στο παλιό λιμάνι των Χανίων το Μεγάλο Αρσενάλι, η
νέα στέγη του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου (ΚΑΜ), μετά την
αποκατάσταση και ανάπλασή του.

Τα Αρσενάλια σε δύο σύνολα, πέντε στην ανατολική ακτή και δεκαεπτά στη βόρεια,
άρχισαν να κατασκευάζονται με διαδοχικές προσθήκες το 1497 από τους Βενετούς
για τις ανάγκες του στόλου τους.

Το τελευταίο από τα συνεχόμενα νεώρια της βόρειας ακτής ολοκληρώθηκε το 1600.
Στις γενέτειρες της θολωτής κατασκευής του στηρίχθηκε το 1872 η προσθήκη του
ορόφου, ο οποίος στέγασε το Χριστιανικό Σχολείο της τουρκοκρατούμενης Κρήτης.
Αργότερα από το 1928 έως το 1941, το Μεγάλο Αρσενάλι, με τη μορφή διώροφου
κτιρίου, παρέλαβε προσαρμοζόμενο στις απαιτήσεις, διάφορες δραστηριότητες
δημόσιου χαρακτήρα: θεατρικές παραστάσεις, δημοτικό νοσοκομείο και δημαρχείο.

Με τον βομβαρδισμό του 1941 και τη γερμανική κατοχή, αρχίζει η σταδιακή
κατάρρευσή του. Το «ωραιότερο ερείπιο της πόλης» έστεκε για χρόνια αγέρωχο και
σιωπηλό, μεγαλοπρεπές και άδειο, αγναντεύοντας το πέλαγος, περίκλειστο και
ανοιχτό ταυτόχρονα, με τον περιβάλλοντα πέτρινο τοίχο του να κοιτάει προς τον
ουρανό, φορτισμένο με άπειρο ποιητικό δυναμικό.

Ενετοκρατία – Τουρκοκρατία και γερμανική κατοχή – η Ιστορία της Κρήτης
εγγράφεται στους τοίχους αυτού του μοναδικού ερειπίου που συνοψίζει ιστορίες
και παραδόσεις αιώνων.

Κτίριο-μάρτυρας και το Μεγάλο Αρσενάλι, με το διπλό νόημα της λέξης μάρτυρας,
καθώς άντεξε στο σώμα του προσβολές και βάσανα αιώνων, αλλά ταυτόχρονα
μάρτυρας που παραδίδει όσα έχει δει και καταγράψει στο πέρασμα των αιώνων: τα
ίχνη της ιστορίας του.

Αυτό είναι το ριζικό των κτιρίων της πόλης που συντελούν στην αναγνώριση της
κάθε εποχής, υποδέχονται τις δραστηριότητές της και μετρούν τη στάθμη του
πολιτισμού, των κατοίκων και των αρχόντων της.

Το κτίριο λοιπόν αναπλάστηκε με μια σειρά από σωστές επιλογές, από την έρευνα
του παλίμψηστου της ιστορίας του, μέχρι τη σχεδίαση και την ολοκληρωμένη
αρχιτεκτονική πρόταση.

Παρ’ όλα τα αναπόφευκτα εγγενή εμπόδια, ο ασυνήθιστα μικρός χρόνος
αποπεράτωσης, για ένα έργο δημόσιου χαρακτήρα, με ιδιαίτερες δυσκολίες,
οφείλεται στο γεγονός ότι οι «υπεύθυνοι» αρχιτέκτονες, κατασκευαστές αλλά και
οι οραματιστές του δήμου και της διοίκησης, λειτούργησαν με σεβασμό, αγάπη και
αποτελεσματικότητα.

Πρόκειται για ένα κτίσμα μέσα στο υπάρχον κτίσμα ή καλύτερα για μια νέα
κιβωτό, η οποία τοποθετήθηκε έντεχνα και με σεβασμό μέσα στο υπάρχον κέλυφος,
μια κατασκευή από αντικολλητή ξυλεία, που αρθρώνεται με μεταλλικά
παρεμβλήματα-κόμβους.

Η κίνηση με κλίμακες-ράμπες και γέφυρες, εγγράφεται καθαρά στο εσωτερικό του
υψηλού χώρου και συμβάλλει στην ανάδειξή του.

Το αρχικό κτίριο – το νεώριο – ήταν μία κατασκευή υποδοχής για τα καράβια, ο
χαρακτήρας αυτός παρέμεινε φανερός σε όλα τα στάδια της μελέτης, από τον
αρχικό σχεδιασμό της ομάδας του ΕΜΠ που ανέλαβε την προμελέτη σαν ερευνητικό
πρόγραμμα, με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Ι. Κίζη, μέχρι τη μελέτη εφαρμογής
της ομάδας Π. Γραμματόπουλου και Χ. Πανουσάκη και των Χανιωτών αρχιτεκτόνων Α.
και Γ. Βαρουδάκη και Κ. Μαυρακάκη, οι οποίοι ανέλαβαν και την επίβλεψη του
έργου. Μεγάλη ήταν η συμβολή των κατασκευαστών Αφών Μ. και Λ. Μπατάκη, των
ειδικών μελετητών και φυσικά όλων των παραγόντων του Δήμου Χανίων, του
υπουργείου Πολιτισμού και του ΚΑΜ που παρακολούθησαν και δημιούργησαν τις
προϋποθέσεις για να πραγματοποιηθεί ένα έργο τόσο μεγάλης εμβέλειας.

Το δίλοβο παράθυρο της βορεινής όψης με τις εξαίσιες αναλογίες που κοιτάει
κατά το πέλαγος, εκπέμπει το νέο σάλπισμα του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της
Μεσογείου προς εξερεύνηση νέων οριζόντων της ποιητικής του χώρου.

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.