Το άτομο κάτω από την μπότα του θεάματος

Ο Γκι Ντεμπόρ (αριστερά) στο Παρίσι, με τη Μισέλ Μπερνστάιν και τον Άσγκερ Γιορν

«Arbeit macht frei» – η εργασία απελευθερώνει: ήταν γραμμένο στην πύλη του
Άουσβιτς. «Ne travaillez jamais» – μη δουλεύετε ποτέ, έγραψε το 1953, σε έναν
παρισινό τοίχο, ο Γκι Ντεμπόρ. Ο Γάλλος που έμελλε να επηρεάσει όσο ελάχιστοι
το κίνημα του Μάη του ’68 στη Γαλλία. Ένα πρόσωπο σχεδόν αινιγματικό, παρά το
γεγονός ότι έχουν γραφτεί πολλά γι’ αυτό και ότι και ο ίδιος είχε μιλήσει πολύ
– έστω και με τον τρόπο του – για τον εαυτό του.

Ο Ντεμπόρ έρχεται ξανά και ξανά στην επικαιρότητα, διότι η περίφημη «Κοινωνία
του θεάματος» που δημοσίευσε το 1967 ήταν μια μελέτη πρωτοποριακή για την
εποχή της και είναι εργαλείο σήμερα, για ένα τουλάχιστον ρεύμα σκέψης, στην
προσπάθεια ερμηνείας της εποχής μας. Το πλήρες χειρόγραφο του έργου αυτού –
θα… τρίζουν τα κόκαλα του συγγραφέαπωλήθηκε σε πρόσφατη δημοπρασία, στην
τιμή των 800.000 ευρώ.

Στις δύο επίσημες βιογραφίες του Γκι Ντεμπόρ και στα δέκα επιπλέον βιβλία που
τον έχουν ως θέμα, τρία βιβλία ήρθαν να προστεθούν, οκτώ χρόνια μετά τον
θάνατό του (αυτοκτόνησε λίγο πριν πεθάνει από ανίατη ασθένεια), στη σχετική
ελληνική και ξένη βιβλιογραφία. Είναι του Άγγλου Φιλ Έντουαρτς, του Ελβετού
Βενσάν Κάουφμαν και του Γιώργου-Ίκαρου Μπαμπασάκη, ενός από τους μετρημένους
στα δάχτυλα Έλληνες που γνωρίζουν καλά τα του βίου του Ντεμπόρ, αλλά και των
κινημάτων που εκείνος δημιούργησε, της Λεττριστικής Διεθνούς και της
Internationale Situationniste. Ο Μπαμπασάκης, έχοντας υπόψη του και τον
ιδιαίτερο τρόπο με τον οποίο είχε αυτοβιογραφηθεί ο Ντεμπόρ, έκανε μια
βιογραφία που βασίζεται κυρίως στα κείμενα του βιογραφούμενου.

Η αναθέρμανση του ενδιαφέροντος περί τον Ντεμπόρ τονίζεται και από άλλα
γεγονότα, όπως η παρουσίαση ολόκληρου του κινηματογραφικού του έργου στην
τελευταία, την 58η, Mostra της Βενετίας, αλλά και στο ΜΟΜΑ, το περίφημο
Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης. Πολυάριθμες είναι εξάλλου οι
ιστοσελίδες που είναι αφιερωμένες στον Γάλλο διανοητή και οι οποίες έχουν την
έδρα τους σε 12 διαφορετικές χώρες.

Ο Γκι Ντεμπόρ και οι φίλοι του τριγυρνούσαν στους δρόμους του Παρισιού, πάντα
όμως κατέληγαν σε τρία-τέσσερα συγκεκριμένα μπαρ, κυρίως στο «Chez Moineau»
της rue de Four, αρ. 22. Αλκοόλ, έρωτες, συνωμοσίες κατά της τάξης του κόσμου,
μουσική και ατέρμονες συζητήσεις. Ξένοι και γαλλοποιημένοι Βορειοαφρικανοί
περπατούν μαζί τους στους δρόμους της πρωτεύουσας. Κανείς από τα μέλη της
παρέας δεν δουλεύει. Κοινό τους στοιχείο η περιφρόνηση της κοινωνίας και των
αξιών της. Όχι μόνο δεν εργάζονται, αλλά και δεν σπουδάζουν ούτε έχουν μόνιμη
κατοικία. Μόνιμη είναι μόνο «η αναζήτηση του πάθους και της περιπέτειας» και
σύνθημά τους η ρήση του Saint-Just: «Οι ανθρώπινες σχέσεις πρέπει να
θεμελιώνονται στο πάθος, ειδάλλως στον τρόμο».

Ας δούμε πώς ο Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης περιγράφει το περιεχόμενο της
«Κοινωνίας του θεάματος»: «Κεντρική θέση τού Ντεμπόρ είναι ότι η σημερινή
κοινωνία έχει τόσο απόλυτα κυριαρχηθεί από την οικονομία, ώστε από τον “έκδηλο
υποβιβασμό του είναι σε έχειν”, τώρα έχουμε οδηγηθεί σε μια “γενικευμένη
διολίσθηση από το έχειν στο φαίνεσθαι”. Ο άνθρωπος, ο εργαζόμενος, δεν παράγει
τον εαυτό του, δεν παράγει την ιστορία του, δεν παράγει την πραγματικότητα που
τον αφορά, αλλά ολοένα και περισσότερο παράγει την αλλοτρίωσή του, παράγει
ό,τι τον ξεκόβει από την ιστορία, παράγει ό,τι τον διαχωρίζει από την
πραγματικότητα που τον αφορά, από την ίδια τη ζωή του.

Η κοινωνία του θεάματος αυτοθαυμάζεται μέσα στον κόσμο που δημιούργησε το
ίδιο. Κατά τον Ντεμπόρ, στη σύγχρονη κοινωνική οργάνωση όπως απαντάται σε όλες
τις ιεραρχικά οργανωμένες κοινωνίες, εκείνο που συντρίβει τους ανθρώπους, η
φθορά της αληθινής ζωής, είναι ο κατατεμαχισμός της ζωής σε ολοένα και
περισσότερους διαχωρισμούς, είναι η κονιορτοποίηση της ολότητας σε θραύσματα,
συνήθως αλληλοσυγκρουόμενα. Έτσι χάνεται κάθε ενωτική πλευρά της κοινωνίας. Το
θέαμα έχει πλέον αναλάβει να επανασυνθέσει τις διαχωρισμένες όψεις, αλλά ως
εικόνες, ως αναπαραστάσεις. Οι άνθρωποι εγκλωβίζονται σε ρόλους, τα βιώματα
ξεπέφτουν σε αναπαραστάσεις αποσπασμένες από την αλήθεια τους, η κοινότητα χάνεται».

Άνθρωποι δίχως όνομα

Ο Γκι Ντεμπόρ και οι άνθρωποι που τον περιβάλλουν πιστεύουν ότι δεν υπάρχει
παρελθόν, δεν υπάρχει μέλλον, υπάρχει μόνο το τώρα ως πραγματικότητα και ως
τέχνη. Τέχνη, με άλλα λόγια, δεν είναι παρά η ίδια η ζωή, όπως εσύ επιλέγεις
να την υφάνεις. Η καθιερωμένη τέχνη είναι και αυτή αναπαράσταση, επομένως
εντάσσεται στην αλυσίδα του θεάματος. Γι’ αυτό και κανείς από τους συντρόφους
του δεν άφησε έργο. Δεν ήθελαν να ονομαστούν διανοούμενοι, ζωγράφοι, ποιητές,
πιστοί στη ζωή που είχαν επιλέξει. Ο Ντεμπόρ, άλλωστε, είχε πει: «Για να
ξέρεις να γράφεις πρέπει να έχεις διαβάσει και, για να ξέρεις να διαβάσεις
πρέπει να ξέρεις να ζεις». Τα γραπτά του, συχνά, ήταν δάνεια άλλων. Διότι ένα
από τα βασικά στοιχεία της ιδεολογίας του ήταν «Le detournement», δηλαδή η
μεταστροφή των ήδη λεχθέντων σε άλλα νοήματα.

Τα αυτοβιογραφικά του κείμενα θεωρούνται επανάσταση στη συγγραφή
αυτοβιογραφίας, αφού δεν περιγράφει τις πράξεις του, αλλά απλώς παραθέτει
ρήσεις άλλων που, με μια διαφορετική χρήση στη ροή του λόγου, τον περιγράφουν.
Κατά τον ίδιο τρόπο, στις ταινίες του παίρνει εικόνες άλλων ταινιών. Κάτι που
επηρέασε και τον «ντεμπορικό» σκηνοθέτη Ρενέ Βιενέ που, στην ταινία του
«Μπορεί η διαλεκτική να σπάσει τούβλα;» δείχνει εικόνες από ταινίες Κουνγκ Φου
με μεταγλώττιση, όπου οι πρωταγωνιστές φέρονται να μιλάνε – την ώρα που
μάχονται – με διαλόγους διαλεκτικής και μαρξιστικού ύφους.

Με τον τρόπο αυτό έμενε πιστός στην άλλη του βασική ιδέα, «La derive», τη
θέληση δηλαδή μιας απλής περιπλάνησης στη ζωή. Ενδιαφέρει η περιπλάνηση με την
έννοια της απώλειας της ταυτότητας, ειδικά εκείνης της ταυτότητας που κάνει
τον άνθρωπο θέαμα. Άλλωστε «η πρώτη Λεττριστική Διεθνής είναι η πιο νωθρή
οργάνωση στην ιστορία της γαλλικής αβάν γκαρντ, η πιο τεμπέλικη, η λιγότερο
παραγωγική, εκείνη που έκανε τα λιγότερα για να διαδηλώσει την άποψή της»,
λέει ο Βενσάν Κάουφμαν.

Αυτό που εντέλει θα μπορούσε κανείς να πει είναι ότι η κοσμοθεωρία τού Ντεμπόρ
και των συντρόφων του αναλύει και θεωρητικοποιεί κάτι το βαθιά αληθινό που,
ταυτόχρονα, είναι κατά κάποιον τρόπο και προφανές. Τόσο προφανές, ώστε οι
άνθρωποι να το ξεχνούν, αντιστρέφοντας, άθελά τους, τη θεωρία του Ντεμπόρ. Οι
άνθρωποι, σύμφωνα με τον Ντεμπόρ, πρέπει να ξεχνούν όλα τα άλλα, όχι όμως τη
ματαιότητα της ύπαρξης.

INFO

Γ. Ι. Μπαμπασάκης, «Guy Debord», Εκδ. Printa, 2001, σελ. 221, τιμή: 11,43
ευρώ.

Guy Debord, «Η κοινωνία του θεάματος», μτφ Σύλβια, Εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη
2000, σελ. 221, τιμή: 15,26 ευρώ.

Vincent Kaufmann, «Guy Debord – La revolution au service de la poesie», Εκδ.
Fayard 2001, σελ. 400, τιμή (στη Γαλλία): 24,30 ευρώ.

LINKS

Στο Διαδίκτυο η ελληνική ιστοσελίδα για τον Γκι Ντεμπόρ είναι η http: //www.happyfew.gr (επιμέλεια Γ. Ι.
Μπαμπασάκης και Γ. Ισιδώρου). Ο Μπαμπασάκης προτείνει επίσης στο βιβλίο του
τις διευθύνσεις: http:
//www.geocities.com/debordiana, http: //www.psychogeography.co.uk,
http:
//www.optusnet.com.au/~rkeehan, http:
//www.notbored.org, http: //www.slip.net/~knabb.