ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Παιδεία: πολίτες ή μισθωτούς;

Κανείς πλέον δεν αμφισβητεί ότι το εκπαιδευτικό μας σύστημα, η παιδεία μας,
βρίσκεται σε μόνιμη κρίση. Αλλά: Σε τι συνίσταται η «κρίση»; Και ποιες είναι
οι αιτίες της; Και είναι δυνατόν να υπάρξει, κάποια έστω, βελτίωση;

Μιλάμε για εθνική παιδεία. Αλλά η παιδεία στην εποχή μας υπηρετεί τις ανάγκες
της αστικής κοινωνίας μας: τεχνολογία, παραγωγή, διοίκηση, «άμυνα», κ.λπ.
Ταυτόχρονα, ως ιδεολογικός μηχανισμός του κράτους, νομιμοποιεί ιδεολογικά την
αστική κοινωνία (τον καλύτερο των δυνατών κόσμων όπως θα έλεγε ίσως ο
Λάιμπνιτς, αν ζούσε στις μέρες μας). Η «ηγέτις τάξις μας» έχει συνεπώς
συμφέρον να διαμορφώσει ένα αποτελεσματικό σύστημα, που θα ανταποκρίνεται στις
ανάγκες της «επιστημονικής», δηλαδή της τεχνοκρατούμενης εποχής μας. Γιατί
λοιπόν δεν το κάνει; Συχνά επικαλούμαστε το παρελθόν: υπανάπτυξη, συντηρητικός
και βραδυκίνητος κρατικός μηχανισμός, έλλειψη μέσων, κ.λπ. Το παρελθόν
πράγματι «βαραίνει σαν βραχνάς στα μυαλά των ζωντανών» (Μαρξ). Όμως σήμερα το
φορτίο του παρελθόντος είναι ουσιαστικά ασήμαντο. Η σημερινή κρίση είναι κρίση
προσαρμογής στις απαιτήσεις του όψιμου, διεθνοποιημένου καπιταλισμού, κρίση
που «χρωματίζεται» από τις ελληνικές ιδιομορφίες.

Η επιστήμη και η παιδεία ήταν συνδεδεμένες από την εποχή της αυγής του
καπιταλισμού με την παραγωγή, την εκμετάλλευση των φυσικών δυνάμεων και τον
πόλεμο (θυμηθείτε τις απόψεις του Καρτέσιου, του Φράνσις Μπέηκον, ακόμα και
του Μόρους). Η έννοια «καθαρή επιστήμη» είναι – συνεπώς – πλάσμα της
ιδεολογίας, όπως και η έννοια «εθνική παιδεία». Επιστήμη και παιδεία σε
ενδογενή, οργανική σχέση με την ανάπτυξη της αστικής κοινωνίας. Εν τούτοις τα
προηγούμενα ιδεολογήματα εξέφραζαν μία από τις κινητήριες δυνάμεις της
επιστήμης και του εκπαιδευτικού συστήματος: τη δίψα για γνώση και το ιδανικό
του Διαφωτισμού. Όμως σήμερα οι ανάγκες της θυελλώδους κεφαλαιοκρατικής
«ανάπτυξης» και της κερδοφορίας του κεφαλαίου, απαιτούν την άμεση υποταγή της
επιστημονικής γνώσης και της παιδείας στην παραγωγή, στον πόλεμο και στη
διαχείριση μιας κοινωνίας όπου κυρίαρχη σχέση είναι «ο πόλεμος όλων εναντίον
όλων» (Χομπς). Συνέπεια, πολιτική και ντιρεκτίβες της Ε.Ε. που τείνουν να
εξαρθρώσουν το παραδοσιακό «ιδεαλιστικό» ερασμιακό πανεπιστήμιο, να
ιδιωτικοποιήσουν την παιδεία, να υποβαθμίσουν τη βασική έρευνα, να δημιουργούν
ανθρώπους χρήσιμους στο κεφάλαιο και όχι επιστήμονες με την παραδοσιακή έννοια
του όρου.

Αυτή είναι η γενική τάση της εποχής μας, κυνικά ομολογούμενη, η εξωραϊζόμενη
με τα αναπτυξιακά και εκσυγχρονιστικά ιδεολογήματα. Και η «ελληνική
ιδιομορφία»; Ας αφήσουμε το χάος των Πανεπιστημίων και των ερευνητικών
κονδυλίων και ας περιοριστούμε στην προσπελάσιμη Μέση Εκπαίδευση.

Χαρακτηριστικά: 1) Ογκώδη βιβλία, συσσώρευση γνώσεων, χωρίς ανάδειξη
του ουσιώδους και της μεθόδου. Συνέπεια: ο εγκέφαλος αυτο-καθαρίζεται
αποβάλλοντας τη σαβούρα, αμέσως μετά τις εξετάσεις. 2) Πηθικισμός του
μοντερνισμού: αρχίζουμε από το αφηρημένο, το «νεώτερο» για να καταλήξουμε στο
συγκεκριμένο. Μαθαίνουμε, π.χ., διανυσματικούς χώρους αλλά δεν ξέρουμε να
υπολογίσουμε τον όγκο μιας σφαίρας. Μαθαίνουμε «ταλαντώσεις» και στο τέλος την
ανάκλαση του φωτός. Κοντεύουμε να βάλουμε τα «κομπιούτερ» στα βρεφοκομεία,
αλλά δεν μαθαίνουμε τις τέσσερις πράξεις της αριθμητικής, κ.ο.κ. 3)
Ελληνική ιδιομορφία: τα φροντιστήρια. Μετά το Γυμνάσιο ή το Λύκειο, το
παιδί τρέχει στο «φροντιστήριο». Επιστρέφει στο σπίτι του στις 10 ή 11 το
βράδυ. Πότε θα δειπνήσει, πότε θα δει τους δικούς του, πότε θα αναπαυθεί ή θα
παίξει; Ετοιμάζουμε μια γενιά νευρωσικών ανθρώπων, αποκομμένων από την
κοινωνική ζωή και τη φύση. 4) Ο γενικευμένος κοινωνικός ανταγωνισμός
εκφράζεται πολλαπλασιασμένος και στο Σχολείο που μετατρέπεται (το Γυμνάσιο και
προπαντός το Λύκειο) σε αρένα ανταγωνιζομένων για μία θέση στην ανώτατη
παιδεία.

Σε ανταγωνιστικές κοινωνίες όπως οι σημερινές, δεν μπορεί να ευδοκιμήσει ένα
σχολείο συλλογικότητας, ελευθερίας, αγάπης για τη γνώση, ένα σχολείο που θα
διαμορφώνει ολοκληρωμένες προσωπικότητες. Εν τούτοις θα μπορούσε να γίνουν
ορισμένα ελάχιστα: 1) Η συγγραφή νέων βιβλίων, σύντομων, εύληπτων, που
θα αναπτύσσουν την κριτική και τη μεθοδική σκέψη. Πολυμαθίη νόον ου διδάσκει –
κατά τον σοφό της Εφέσου. 2) Ειδικότερα, γνώση που θα αρχίζει από το
συγκεκριμένο, το ειδικό, και θα ανέρχεται στο γενικό. Γνώση που θα επιστρέφει
στο συγκεκριμένο, κατακτώντας το ως «νοημένο συγκεκριμένο» (Μαρξ). 3)
Απόρριψη του ψευτομοντερνισμού, ως συνέπεια της προηγούμενης αρχής. 4)
Κατάργηση διά νόμου όλων των φροντιστηρίων και ενσωμάτωση του διδακτικού
τους προσωπικού στη Μέση Εκπαίδευση. 5) Αξιοπρεπείς μισθούς στους
καθηγητές της Μέσης, και ψήφιση νόμου για οριστική απόλυση οποιουδήποτε κάνει
«ιδιαίτερα». 6) Αποδέσμευση των «πανελληνίων» κ.λπ. από την είσοδο στα
Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα. Καθιέρωση ακαδημαϊκού απολυτηρίου που θα δίνει
τη δυνατότητα πρόσβασης στην ανώτατη παιδεία. Έτσι το Λύκειο θα πάψει να
αποτελεί προπαρασκευαστικό εξεταστικό κέντρο, και θα αποκτήσει την αυτοτελή
παιδευτική λειτουργία του. Με αυτά θα λυνόταν το πρόβλημα; Όχι. Αλλά θα
απαλλασσόμασταν από ορισμένα οικεία κακά.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.