ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ευρωπαϊκή συνοχή;

Η περιορισμένη συμβολή της Ευρωπαϊκής Περιφερειακής Πολιτικής στην οικονομική
και χωρική συνοχή της Ευρώπης έχει πλέον αναγνωριστεί και από την ίδια την
Ευρωπαϊκή Επιτροπή (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, 2001, 2η Έκθεση για την οικονομική και
κοινωνική συνοχή). Αυτό αποδεικνύει η περιορισμένη μείωση των οικονομικών και
περιφερειακών ανισοτήτων της Ένωσης την τελευταία δεκαετία. Έτσι το κατά
κεφαλήν ΑΕΠ στις τρεις φτωχότερες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξήθηκε από 68%
του κοινοτικού μέσου όρου το 1999, σε 79% το 1999 (για όλες τις χώρες
συνολικά, λιγότερο όμως για την Ελλάδα). Με τους σημερινούς ρυθμούς σύγκλισης
θα χρειαστούν 20-30 χρόνια ακόμη για να καλυφθεί αυτό το άνοιγμα,
γεγονός που αποδεικνύει τον μακροπρόθεσμο ορίζοντα των στόχων της σύγκλισης. Η
σχετική αυτή βελτίωση των περιφερειακών ανισοτήτων οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό,
στην αύξηση των πόρων των διαρθρωτικών Ταμείων (από 0,27% σε 0,46% του
συνολικού ΑΕΠ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο διάστημα 1989-1999), τα
οποία λειτούργησαν ως ένας μηχανισμός αναδιανομής πόρων από τις πλούσιες στις
φτωχότερες περιοχές. Ωστόσο, οι διαρθρωτικές πολιτικές δεν είναι μόνον ένα
ζήτημα μεταφοράς χρηματοδοτικών πόρων ανάμεσα στα κράτη και τις περιοχές που
ενεργοποιούν τη ζήτηση μέσω της αύξησης του εισοδήματος των περιφερειών.
Πρόκειται κυρίως για ένα σύστημα υποστήριξης των επενδύσεων σε φυσικό και
ανθρώπινο κεφάλαιο, το οποίο στοχεύει στη βελτίωση των όρων της
ανταγωνιστικότητας, της παραγωγικότητας και της ποιότητας ζωής κάθε
περιφέρειας. Βασικός στόχος της πραγματικής σύγκλισης είναι η καταπολέμηση των
διαρθρωτικών προβλημάτων των υποβαθμισμένων περιφερειών (π.χ. ανεργία, κρίση,
οπισθοδρόμηση, κ.ά.) και η δημιουργία προϋποθέσεων βιώσιμης ανάπτυξης, μέσω
της βελτίωσης των τεχνικών υποδομών (κυρίως μεταφορές, ενέργεια, επικοινωνία),
της στήριξης των ΜΜΕ, της βελτίωσης της καινοτομίας και των νέων τεχνολογιών,
της αναβάθμισης του ανθρώπινου δυναμικού, της προστασίας και βελτίωσης του
φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Ωστόσο, παρά τη διαπιστωμένη
ονομαστική σύγκλιση, που έχει ώς ένα βαθμό επιτευχθεί, η πραγματική σύγκλιση
των οικονομιών και των περιφερειών παραμένει ένας γενικόλογος στόχος, ενώ η
πραγματικότητα αποδεικνύεται διαφορετική. Έτσι διαπιστώνονται νέες ανισότητες
ανάμεσα σε χώρες και περιοχές σε σχέση με την ανεργία, τον κοινωνικό
αποκλεισμό, τα εισοδήματα, τη φτώχεια. Το 10% του πληθυσμού της Ευρωπαϊκής
Ένωσης που ζει στις πιο υποβαθμισμένες περιοχές έχει ποσοστό ανεργίας 23%,
σχεδόν 8 φορές περισσότερο από το ποσοστό ανεργίας (3%) των ανεπτυγμένων
περιφερειών της Ένωσης. Αντίστοιχα, ενώ στη Δανία και την Ολλανδία το ποσοστό
του πληθυσμού που ζει με εισόδημα κάτω από το όριο της φτώχειας ανέρχεται στο
11%-12%, στην Ελλάδα και την Πορτογαλία ανέρχεται στο 20%-25%. Οι ανισότητες
είναι πιο μεγάλες και εντείνονται την τελευταία δεκαετία όσον αφορά τη
μακροχρόνια ανεργία και τη φτώχεια.

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που εμποδίζουν την πραγματική σύγκλιση και την
κοινωνική και οικονομική συνοχή. Στο άρθρο αυτό θα αναφερθούμε μόνο σε έναν
σημαντικό παράγοντα. Πρόκειται για την κυριαρχία της νεοφιλελεύθερης
οικονομικής και νομισματικής πολιτικής της Ένωσης που ακολουθείται στην εποχή
της παγκοσμιοποίησης.

Η στόχευση στα κριτήρια της ονομαστικής σύγκλισης (μείωση του πληθωρισμού,
δημόσιου χρέους κ.ά.) στη νομισματική ολοκλήρωση της αγοράς, στην απελευθέρωση
προστατευτισμών, στην απορρύθμιση και ιδιωτικοποίηση, οδήγησε σε τάσεις
συγκεντροποίησης και χωρικής συγκέντρωσης των οικονομικών δραστηριοτήτων και
των ιδιωτικών επενδύσεων σε λίγες ανεπτυγμένες περιοχές, αυξάνοντας τις
προϋπάρχουσες ανισότητες μέσα στην Ευρώπη. Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι
οι φτωχότερες χώρες της Ένωσης (Ισπανία, Πορτογαλία, Ελλάδα) τη δεκαετία του
’90, δέσμιες των προγραμμάτων σύγκλισης προς την ΟΝΕ (μείωση του πληθωρισμού
και του δημόσιου χρέους), αδυνατούσαν να αναπτύξουν περαιτέρω εθνικά
προγράμματα δημοσίων επενδύσεων που ήταν απαραίτητα, για να μην αυξήσουν τον
δημόσιο δανεισμό. Εξάλλου, η μείωση του δημόσιου χρέους αποτελούσε και
προϋπόθεση για την εξασφάλιση της συνέχισης της χρηματοδότησης των πόρων του
Ταμείου Συνοχής. Οι αντιφάσεις αυτές δεν αναφέρονται μόνο στις «τρεις φτωχές»
της Ένωσης, αλλά με τη δημιουργία της ευρωζώνης (11) και του Συμφώνου
Σταθερότητας, αφορούν όλες τις χώρες της ζώνης. Ήδη, ορισμένες ανεπτυγμένες
χώρες άρχισαν να αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην επίτευξη των αυστηρών κριτηρίων
που έχουν τεθεί σε ετήσια βάση (π.χ. Ιταλία).

Η ανάγκη δημόσιου διαλόγου για τα προβλήματα της πραγματικής σύγκλισης της
Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι ιδιαίτερα επιτακτική.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.