Ποιος φοβάται τις δημοσκοπήσεις

Η παρουσία των πολιτικών δημοσκοπήσεων στην Ελλάδα διαθέτει ήδη μια μακρά
προϊστορία (ακόμη από την προδικτατορική περίοδο), η οποία όμως για αρκετές
δεκαετίες παρέμεινε σχετικά υποβαθμισμένη και περιθωριακή.

Οι περισσότεροι πολιτικοί ή αγνοούσαν παντελώς τις δημοσκοπήσεις ή τις
κατήγγελλαν συλλήβδην ως «μόλυνση της δημοκρατίας» ή, στην καλύτερη περίπτωση,
τις αντιμετώπιζαν με απόλυτη δυσπιστία.

Είναι χαρακτηριστικό πως στις εκλογές του 1981, όπως σημειώνει στο ημερολόγιό
του ο (τότε πρωθυπουργός) Γ. Ράλλης, «ποτέ δεν περίμενα ότι το ΠΑΣΟΚ θα
ξεπερνούσε το 42%-43% και είχα την ελπίδα πως εμείς θα ήμαστε στο 40%,
περίπου» («Ώρες ευθύνης», σελ. 304) – παρά τη συνεχή ενημέρωση που είχε (από
το ΚΠΕΕ) για τις δημοσκοπήσεις, οι οποίες εμφάνιζαν το ΠΑΣΟΚ να προηγείται
σχεδόν με 15 μονάδες διαφορά. Αντίστοιχη αποστασιοποίηση και δυσπιστία
απέναντι στις δημοσκοπήσεις παρατηρήθηκε και στις ευρωεκλογές του 1984, με
αποτέλεσμα οι δύο κορυφαίοι πολιτειακοί παράγοντες της εποχής (Κ. Καραμανλής
και Α. Παπανδρέου) να οδηγηθούν προεκλογικά σε απολύτως λανθασμένες εκτιμήσεις
και κινήσεις, γεγονός που συνέτεινε στη μεταξύ τους ρήξη τούς επόμενους μήνες.

Οι δύο διαδοχικές αυτές εμπειρίες αναβάθμισαν, για τις πολιτικές ηγεσίες, τη
σημασία των δημοσκοπήσεων και έτσι, από τα μέσα της δεκαετίας του ’80, η
διαχρονική παρακολούθηση των τάσεων της κοινής γνώμης άρχισε να αποτελεί
κρίσιμο στοιχείο για τη διαμόρφωση της στρατηγικής των δύο μεγάλων κομμάτων.
Όμως, η αλλαγή αυτή της στάσης των πολιτικών αφορούσε κυρίως το ηγετικό
επίπεδο και γι’ αυτόν τον λόγο η ενασχόληση με τις δημοσκοπήσεις παρέμεινε,
τουλάχιστον μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του ’90, ένα απόλυτα εξειδικευμένο
πεδίο, στο οποίο εμπλέκονταν, κατά κύριο λόγο, οι διάφορες υποομάδες των
«τεχνικών της εξουσίας». Ο ρόλος των δημοσκοπήσεων, κατά την περίοδο εκείνη,
έμοιαζε δηλαδή, τηρουμένων των αναλογιών, με την πρακτική που είχε εφαρμόσει,
πριν από διακόσια χρόνια, ο Μέγας Ναπολέων: είχε επιλέξει δώδεκα
προσωπικότητες, που είχαν διαφορετικές απόψεις και δεν γνωρίζονταν μεταξύ
τους, και τους είχε αναθέσει να του παραδίδουν προσωπικά κάθε μήνα μια έκθεση
για τις στάσεις της κοινής γνώμης και την αξιολόγηση του κυβερνητικού έργου.
Τις εκθέσεις αυτές τις κατέστρεφε στη συνέχεια ώστε να μη μάθουν ποτέ οι φίλοι
του και οι συνεργάτες του ούτε καν την ύπαρξή τους.

Η διάχυση των δημοσκοπήσεων στην Ελλάδα και η ευρύτερη ενασχόληση με αυτές
αποτελεί έτσι φαινόμενο των τελευταίων χρόνων (ίσως, ούτε καν μιας δεκαετίας)
και οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην υιοθέτηση και τη συστηματική προβολή τους
από τα ΜΜΕ. Ταυτόχρονα, όμως, η εξέλιξη αυτή τείνει να αλλοιώσει τη σημασία
και τον ρόλο των δημοσκοπήσεων, μετατρέποντάς τες από μέθοδο καταγραφής των
απόψεων σε κεντρικό διακύβευμα του πολιτικού ανταγωνισμού, κατά τρόπο μάλιστα
απολύτως δυσανάλογο προς την πραγματική τους εμβέλεια. Φαινόμενο που είναι
εξάλλου άμεσα συναρτημένο με την προφανή αποδυνάμωση του μαζικού χαρακτήρα των
πολιτικών κομμάτων, τα οποία δεν μπορούν πλέον να λειτουργήσουν αποτελεσματικά
ως πρωτογενείς μηχανισμοί πολιτικής διαμεσολάβησης. Η δημοσίευση μιας
δημοσκόπησης δεν εκλαμβάνεται έτσι ως αποτύπωση μιας πολιτικής
πραγματικότητας, αλλά αναγορεύεται η ίδια σε μείζον πολιτικό γεγονός,
προκαλώντας, σχεδόν πάντα, εκτεταμένα σχόλια και πολεμικές που, ανάλογα με το
αποτέλεσμα, παίρνουν συχνά τη μορφή επιθετικής καταγγελίας ή θριαμβευτικού
επιφωνήματος.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της τάσης διαπιστώθηκαν και πρόσφατα, με
αφορμή τη δημοσίευση ορισμένων δημοσκοπήσεων για τις δημοτικές εκλογές
(«Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία», 19.5.2002) ή για τη συγκριτική αξιολόγηση
πολιτικών προσώπων («ΤΑ ΝΕΑ», 27.5.2002). Ειδικότερα, στη δεύτερη περίπτωση,
υποστήριξαν ορισμένοι ότι η σύγκριση των εν ενεργεία υπουργών του ΠΑΣΟΚ με
τους αντίστοιχους τομεάρχες της Ν.Δ. εμπεριείχε, από τη διατύπωση της
ερώτησης, μια σαφή στρέβλωση, η οποία λειτουργούσε υπέρ της κυβερνητικής
παράταξης.

Οι αιτιάσεις αυτές θα είχαν σίγουρα βάση, αν η σύγκριση ερμηνευθεί ως
αξιολόγηση της δημοτικότητας των αντίστοιχων πολιτικών προσώπων. Είναι, π.χ.,
γνωστό ότι η κ. Μπακογιάννη διαθέτει μια σταθερά υψηλή δημοτικότητα, μεταξύ
50% και 55% (βλ. Τάσεις της MRB, Ιούνιος 2000 έως Δεκέμβριος 2001), η οποία
πολύ απέχει από το 31,3% που δηλώνει ότι την προτιμά ως υπουργό Εξωτερικών, σε
αντιπαράθεση με τον κ. Παπανδρέου. Αντίστοιχη, όμως, είναι και η απόσταση που
χωρίζει την υψηλή δημοτικότητα του Κ. Καραμανλή (53,6%, σύμφωνα με την
πρόσφατη έρευνα της V. PRC, «ΤΑ ΝΕΑ», 28.5.2002), από το ποσοστό εκείνων που
τον θεωρούν ως καταλληλότερο πρωθυπουργό (35,3%), σε σύγκριση με τον Κ. Σημίτη
(«ΤΑ ΝΕΑ», 27.5.2002). Οι σημαντικότατες αυτές αποκλίσεις δεν έχουν αξιολογικό
χαρακτήρα, αλλά απλώς αποτυπώνουν μια μόνο διάσταση του πολιτικού
ανταγωνισμού: το γεγονός δηλαδή ότι η Ν.Δ. δεν έχει ακόμη διαμορφώσει ένα
συνολικά ισχυρό κυβερνητικό προφίλ, άμεσα ανταγωνιστικό προς την αντίστοιχη
εικόνα του ΠΑΣΟΚ. Η διαπίστωση αυτή, που αποτελεί άλλωστε κοινό τόπο, δεν
αποκτά πάντως ουσιαστική σημασία παρά μόνο για το τμήμα εκείνο του εκλογικού
σώματος, το οποίο θα υιοθετήσει ως βασικό κριτήριο ψήφου τη συγκριτική
αξιολόγηση του αντίστοιχου στελεχικού δυναμικού. Όμως, η απόφαση της ψήφου
σπάνια προσδιορίζεται με μονοσήμαντο τρόπο, ενώ έχει συχνά παρατηρηθεί ότι
ακόμη και μια θετικά αξιολογούμενη κυβερνητική θητεία μπορεί να μην αρκεί για
να αποτρέψει την εκλογική ήττα (όπως, π.χ., συνέβη στις πρόσφατες γαλλικές
προεδρικές εκλογές).

Η σύγκριση την οποία επιχείρησε η έρευνα της V. PRC για «ΤΑ ΝΕΑ» είχε επομένως
ως στόχο να διερευνήσει μία από τις πολλαπλές διαστάσεις του πολιτικού
ανταγωνισμού, η οποία μέχρι τώρα προσεγγιζόταν μόνο με την ερώτηση – δείκτη
για τον «καταλληλότερο πρωθυπουργό». Οι αντιδράσεις και οι αμφισβητήσεις που
συνάντησε αναπαράγουν εξάλλου σε μεγάλο βαθμό τις αντίστοιχες αιτιάσεις που
είχαν διατυπωθεί στο παρελθόν για την ερώτηση περί «καταλληλότερου
πρωθυπουργού», οι οποίες όμως έχουν πια σχεδόν εξαλειφθεί.

Οι αιτιάσεις εκείνες, όπως και οι σημερινές, εκκινούσαν από μια υπερεκτίμηση
των πολιτικών προεκτάσεων που μπορεί να έχει η δημοσίευση μιας δημοσκόπησης,
καθώς και από τη λανθασμένη εντύπωση ότι το αριθμητικό αποτέλεσμα σε μια
μεμονωμένη ερώτηση (ιδιαίτερα όταν αυτή αφορά πολιτικά πρόσωπα) έχει
καθοριστική σημασία. Όμως, σε μια πολιτική δημοσκόπηση καμία μεμονωμένη
ερώτηση, ούτε καν η «πρόθεση ψήφου», δεν διαθέτει αυτοδύναμη ερμηνευτική και
προβλεπτική ικανότητα. Εξάλλου, αν συνέβαινε κάτι τέτοιο δεν θα χρειαζόταν να
απασχολείται κανείς με τη διαμόρφωση του ερωτηματολογίου, αφού θα του αρκούσε
να περιφέρει μια κάλπη συλλέγοντας τις απαντήσεις στη μοναδική και μαγική αυτή
ερώτηση.

Όμως, ευτυχώς ή δυστυχώς, τα πράγματα είναι πολύ πιο σύνθετα. Κάθε μεμονωμένη
ερώτηση που συμπεριλαμβάνεται σε μια πολιτική έρευνα έχει ως στόχο να
διερευνήσει μια συγκεκριμένη όψη του πολιτικού ανταγωνισμού και με την έννοια
αυτή συμβάλλει για μια συνολική, συνθετική και κυρίως διαχρονική αξιολόγηση
των δημοσκοπικών ευρημάτων. Το παράδειγμα που συνοπτικά παρουσιάζεται
παραπλεύρως, αναφορικά με την ερώτηση για τον «καταλληλότερο πρωθυπουργό», η
οποία είχε στο παρελθόν προκαλέσει αντίστοιχες αμφισβητήσεις και αιτιάσεις,
είναι από την άποψη αυτή χρήσιμο και διδακτικό.

Η περίπτωση της «μάχης» μεταξύ Παπανδρέου-Μητσοτάκη

Η ερώτηση – δείκτης για τον «καταλληλότερο πρωθυπουργό» χρησιμοποιήθηκε για
πρώτη φορά από τον υπογράφοντα σε αδημοσίευτες έρευνες της περιόδου 1987-1989.
Ο προσωποκεντρικός χαρακτήρας της πολιτικής αναμέτρησης την εποχή εκείνη
(μεταξύ Α. Παπανδρέου και Κ. Μητσοτάκη) και ο απόλυτα πρωθυπουργοκεντρικός
χαρακτήρας του πολιτικού συστήματος (ιδιαίτερα μετά τη συνταγματική αναθεώρηση
του 1985/1986) νομιμοποιούσαν πλήρως την επιλογή της σχετικής ερώτησης.
Εξάλλου και το θεωρητικό υπόδειγμα του Μίσιγκαν, σύμφωνα με το οποίο η
συγκριτική αξιολόγηση των πολιτικών αρχηγών συμβάλλει μαζί με την κομματική
ταύτιση και τα διακυβεύματα της προεκλογικής εκστρατείας, στη διαμόρφωση της
εκλογικής συμπεριφοράς, συνηγορούσε προς την ίδια κατεύθυνση.

Όπως προκύπτει και από τα σχετικά στοιχεία, που παρουσιάζονται εδώ για πρώτη
φορά, κατά τη διετία που προηγήθηκε των εκλογών της 18ης Ιουνίου 1989, η Ν.Δ.
είχε εξασφαλίσει ένα σταθερό προβάδισμα στην «πρόθεση ψήφου», το οποίο κάποια
στιγμή (Δεκέμβριος 1988) ξεπέρασε και τις 9 ποσοστιαίες μονάδες. Κατά τη
διάρκεια όμως της ίδιας περιόδου ο Α. Παπανδρέου υπερείχε σταθερά του Κ.
Μητσοτάκη, ο οποίος δεν μπόρεσε να εξισορροπήσει τη διαφορά αυτή παρά μόνο
σταδιακά κατά το τελευταίο εξάμηνο πριν από τις εκλογές. Παρατηρώντας τη
διαχρονική εξέλιξη των δύο μεγεθών («πρόθεση ψήφου» και «καταλληλότερος
πρωθυπουργός») από τον Νοέμβριο του 1987 έως τον Ιούνιο του 1989,
διαπιστώνεται ότι κανένα από τα δύο δεν μπορούσε, μεμονωμένα, να προσεγγίσει
το τελικό εκλογικό αποτέλεσμα (Ν.Δ. 44,3%, ΠΑΣΟΚ 39,1%). Το ΠΑΣΟΚ κατόρθωσε να
υπερβεί αισθητά στην κάλπη την καταγραφόμενη προεκλογικά πρόθεση ψήφου
(προσεγγίζοντας το ποσοστό που συγκέντρωνε ο Α. Παπανδρέου ως «καταλληλότερος
πρωθυπουργός»), ενώ αντίστοιχα η Ν.Δ. μπόρεσε να απογειωθεί εκλογικά και να
κατοχυρώσει τη νίκη της μόνον όταν ο αρχηγός της πέτυχε να διαμορφώσει μια
αντίστοιχα ισχυρή ηγετική εικόνα με τον Α. Παπανδρέου.

Η εμπειρία αυτή οδήγησε στη συστηματική χρησιμοποίηση της συγκεκριμένης
ερώτησης κατά την επόμενη περίοδο και η επιλογή αυτή αποδείχθηκε εξαιρετικά
χρήσιμη για την αποτύπωση της κρίσης του πολιτικού συστήματος κατά την
τελευταία περίοδο της πρωθυπουργίας Παπανδρέου, αλλά και για να παρακολουθήσει
κανείς τη σταδιακή διαμόρφωση της ηγετικής φυσιογνωμίας του Κ. Σημίτη,
ιδιαίτερα μετά την επικράτησή του στο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ τον Ιούνιο του 1996.