Βοσκοτόπια… Τσερνόμπιλ

Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, η ραδιενεργός περιοχή που περιβάλλει το
Τσερνόμπιλ ενδεχομένως σε μερικά χρόνια να μεταβληθεί σε οικολογικό πάρκο.
Πρώτα όμως οι επιστήμονες πρέπει να απαντήσουν σε ορισμένα ερωτήματα: Γιατί τα
ζώα που ζουν γύρω από τον κατεστραμμένο πυρηνικό αντιδραστήρα επιβιώνουν χωρίς
δυσκολία; Μήπως τελικά «έμαθαν» να ζουν με τη ραδιενέργεια; Κι αν τα ζώα
μπορούν, τι γίνεται με εμάς;

Παράξενο βοσκοτόπι. Πόσο ασφαλείς θα ήταν αυτές οι αγελάδες; Ζώα που εκτείθενται στις συνέπειες του Τσερνόμπιλ μοιάζουν να αναπτύσσουν μηχανισμούς αντοχής στη ραδιενέργεια. (Φωτομοντάζ της εφημερίδας «Ιντιπέντεντ»)

Μετά την πυρηνική καταστροφή του 1986 στο Τσερνόμπιλ, μια τεράστια περιοχή
εκκενώθηκε. Αυτή η ζώνη παραμένει εξαιρετικά ραδιενεργός, σφύζει όμως από
άγρια ζωή: λύκοι μολυσμένοι με ραδιενέργεια που διασχίζουν στους δρόμους του
Πριπιάτ, της μεγαλύτερης πόλης – φάντασμα του κόσμου, αγριόχοιροι που
αναζητούν τροφή στα εμποτισμένα με καίσιο εδάφη και εκεί κοντά, γιγάντια
μανιτάρια γεμάτα στρόντιο αναπτύσσονται ραγδαία στους βάλτους. Αυτή είναι η
πραγματική εικόνα της περιοχής, όμως ελάχιστοι τη γνωρίζουν. Ο Τζιμ Σμιθ, του
Κέντρου Οικολογίας και Υδρολογίας της Βρετανίας, την επισκέφτηκε πρόσφατα. «Οι
περισσότεροι πιστεύουν ότι εδώ δεν ζει τίποτα ή ότι ζουν δικέφαλα τέρατα…».
Κάποιοι κάτοικοι που εγκατέλειψαν τα σπίτια τους το ’86 έχουν επιστρέψει, παρά
τους κινδύνους, ενώ επιστήμονες των Ηνωμένων Εθνών εκτιμούν ότι δεν
αποκλείεται σύντομα η περιήγηση τουριστών στην περιοχή να είναι ασφαλής. Όπως
επισημαίνει ο Κάλμαν Μισέι, του Αναπτυξιακού Προγράμματος του ΟΗΕ, « το
Τσερνόμπιλ διαθέτει ξεχωριστή περιβαλλοντική δυνατότητα όσον αφορά στον
τουρισμό».

Το κέρας της Αμαλθείας. Πώς όμως εξηγείται η παρουσία τόσων πολλών
άγριων ζώων γύρω από το Τσερνόμπιλ; Σίγουρα δεν είναι τυχαίο, αφού ελάχιστοι
άνθρωποι ζουν εκεί. Τα ζώα απολαμβάνουν την ελευθερία τους χωρίς περιορισμούς
και παρεμβάσεις. Ψάρια κολυμπούν στις μολυσμένες λιμνούλες που σχηματίστηκαν
στα συστήματα ψύξης του παλιού αντιδραστήρα ενώ μεταναστευτικά πουλιά κάνουν
στάσεις για να απολαύσουν τους καρπούς των φυτών. Ωστόσο, όλο και περισσότεροι
επιστήμονες πιστεύουν σήμερα ότι αυτό το Κέρας της Αμαλθείας διαθέτει πολύ
περισσότερα αξία μελέτης από την απουσία μας, και ότι η ραδιενέργεια που ακόμη
περνά στα ζώα σε μεγάλες ποσότητες δεν είναι τελικά τόσο επιζήμια όσο
τουλάχιστον πίστευαν στην αρχή.

Ο άνθρωπος που το υποστηρίζει ακράδαντα αυτό ονομάζεται Τσαμ Ντάλας και είναι
καθηγητής Τοξικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Τζόρτζια. Έχει επισκεφτεί την
επίμαχη περιοχή 12 φορές από το 1986 πραγματοποιώντας έρευνες στους
εναπομείναντες ζώντες οργανισμούς. «Έχουμε αλλάξει τις απόψεις μας όσον αφορά
στις επιδράσεις της έκθεσης στη ραδιενέργεια σε μεγάλη κλίμακα», τονίζει.
Καταλυτική για τη μεταβολή των απόψεων των επιστημόνων, μια έρευνα με ποντίκια
που ζούσαν κοντά στον αντιδραστήρα. Τα ποντίκια αυτά έχουν τον υψηλότερο
δείκτη ραδιενέργειας που καταγράφηκε ποτέ σε ζώα εκτός εργαστηρίου και «θα
περίμενε κανείς να έχουν προβλήματα υγείας, ή να είναι νεκρά», προσθέτει ο
Ντάλας. Όμως συμβαίνει το αντίθετο. «Βγαίνουν αλώβητα, δείχνουν μάλιστα να το
απολαμβάνουν».

Όταν ο ίδιος και η ερευνητική του ομάδα απελευθέρωσαν «καθαρά» ποντίκια γύρω
από τον αντιδραστήρα, αρχικά παρατηρήθηκαν ενδείξεις βλάβης στο DNA. Όμως με
τον καιρό εξαφανίστηκαν, γεγονός που κάνει τους επιστήμονες να πιστεύουν ότι η
ζωή δείχνει πολύ πιο «ελαστική» με τα υψηλά επίπεδα ραδιενέργειας απ’ ό,τι
εκτιμούσαν στο παρελθόν. «Υποβάλαμε, συνεχίζει, χιλιάδες ζώα στο συγκεκριμένο
πείραμα. Τα αποτελέσματα είναι πάντα τα ίδια».

Τι συμβαίνει λοιπόν; Ο Ντάλας πιστεύει πως τα ζώα κάνουν χρήση μιας εγγενούς
δυνατότητας επιδιόρθωσης του DNA, το οποίο πλήττεται από τη ραδιενέργεια. Και
αν πράγματι συμβαίνει αυτό με τα ζώα, τι γίνεται με τους ανθρώπους;

Οι άνθρωποι μολύνθηκαν με ραδιενέργεια από τον αέρα αμέσως μετά την καταστροφή
του Τσερνόμπιλ και στη συνέχεια μέσω της τροφικής αλυσίδας. Διαφορετικά
ραδιενεργά στοιχεία του αντιδραστήρα έχουν διαφορετικές επιπτώσεις. Για
παράδειγμα, το ραδιενεργό ιώδιο που προκάλεσε μεγάλη αύξηση στα κρούσματα
καρκίνου του θυρεοειδούς, πιστεύουν οι επιστήμονες ότι δεν μολύνει πλέον το
περιβάλλον. ΄Άλλα όμως, όπως το καίσιο, συνεχίζουν τη δράση τους. Ο Ντάλας
εξέτασε αρκετά μέλη των συνεργείων αποκατάστασης που πήγαν στον αντιδραστήρα
αμέσως μετά την έκρηξη. «Περιμέναμε να δούμε καρκίνους, γενετικά προβλήματα,
όμως εκτός από πολλές περιπτώσεις εμφάνισης καρκίνου του θυρεοειδούς, δεν
βρήκαμε κάτι άλλο». Και εδώ, όπως στα ζώα, επισημαίνει, φαίνεται να επενεργεί
με τον καιρό ένας μηχανισμός επιδιόρθωσης.

Απαιτούνται έρευνες

Πώς όμως να πειστεί κανείς, ύστερα μάλιστα από μια τόσο μεγάλη καταστροφή, ότι
ο οργανισμός του διαθέτει τις κατάλληλες άμυνες για να αντιμετωπίσει τέτοιου
είδους επιθέσεις; Και ποιος αισθάνεται τόσο σίγουρος για να πει πως δεν
υπάρχουν κίνδυνοι για τους κατοίκους της περιοχής, ακόμη και της ευρύτερης.
Ουκρανία, Λευκορωσία, Ρωσία φέρουν ακόμη σημάδια. Ήδη, 2.000 επιπλέον
κρούσματα καρκίνου του θυρεοειδούς έχουν καταγραφεί και αυτά προκλήθηκαν
κυρίως από ραδιενεργά ισότοπα του ιωδίου που διέρρευσαν στην ατμόσφαιρα τις
μέρες που ακολούθησαν την τραγωδία. Αν οι έρευνες αποδειχτούν αληθείς – το
επιστημονικό και κοινωνικό ενδιαφέρον είναι τεράστιο – μπορεί και ο άνθρωπος
να αποδειχτεί καλύτερα εξοπλισμένος ενάντια στη ραδιενέργεια. Όμως αυτό
ενδεχομένως να χρειαστεί χρόνια επιστημονικής εργασίας. Και είναι αλήθεια,
υπάρχουν μορφές καρκίνου που χρειάζονται δεκαετίες για να εμφανιστούν.