Ο μυστικός ποταμός των Μάγια

Σχεδόν τριάντα μέτρα κάτω από τη Χερσόνησο Γιουκατάν, στο νότιο Μεξικό,
δύτες σπηλαίων χαρτογραφούν το μεγαλύτερο υπόγειο ποτάμι του κόσμου και
ξετυλίγουν τα μυστήρια ενός ευαίσθητου οικοσυστήματος που μπορεί να
καταστραφεί πριν γίνει πλήρως κατανοητό.

Οι ναοί και οι πυραμίδες που έχτισαν οι Μάγια κατά την πρώτη χιλιετία
μαρτυρούν τον πλούτο της ανθρώπινης ιστορίας στη Χερσόνησο Γιουκατάν. Υπογείως
την διατρέχει σαν ένα κοινό νήμα που ύφανε τον ιστό της ζωής και προσανατόλισε
την κατανομή των ανθρώπινων οικισμών τα τελευταία 10.000 χρόνια ένα περίπλοκο
σύστημα ποταμών και φυσικών πηγών, ο σχηματισμός των οποίων άρχισε πριν από
περισσότερα από 100 εκατομμύρια χρόνια, όταν η χερσόνησος βρισκόταν κάτω από
μια ρηχή θάλασσα.

Με το πέρασμα των εποχών των πάγων, η στάθμη της θάλασσας έπεσε περί τα 100
μέτρα, αποκαλύπτοντας μια ασβεστολιθική πλατφόρμα, η οποία αποτελεί τη
χερσόνησο. Με τον καιρό, ποταμάκια από ανθρακικό οξύ (προϊόν της ένωσης του
βρόχινου νερού με το διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα) διάβρωσαν τις
σπηλιές. Όταν η στάθμη της θάλασσας άρχισε να ανεβαίνει κατά την τελευταία
εποχή των πάγων, πριν από 18.000 χρόνια, οι άλλοτε στεγνές σπηλιές άρχισαν να
γεμίζουν νερό, μια διαδικασία που συνεχίσθηκε μέχρι πριν από περίπου 1.000
χρόνια. Στο σύνολό τους, αυτά τα ποτάμια συστήματα τροφοδοτούν ολόκληρη τη
χερσόνησο με γλυκό νερό.

Τρία μονοπάτια

Το μεγαλύτερο από τα συστήματα αυτά ονομάζεται Οξ Μπελ Χα – “τρία μονοπάτια
νερού” στη γλώσσα των Μάγια. Οι λαβυρινθώδεις κοίτες του, το μήκος των οποίων
υπολογίζεται σε 350 χιλιόμετρα, ξετυλίγονται υπογείως μέσα σε ένα τρίγωνο που
σχηματίζεται στην επιφάνεια από το θέρετρο Κανκούν, το παραλιακό εμπορικό
κέντρο των Μάγια Τουλούμ και την πόλη των Μάγια Κομπά στην ενδοχώρα.

Από το 1998, μια διεθνής ομάδα δυτών – Σαμ Μίτσαμ από το Όστιν του Τέξας, Μπιλ
Φίλιπς από το Βανκούβερ της Βρετανικής Κολομβίας και ο Λονδρέζος Στίβεν
Μπόγκερτς – χαρτογραφούν το Οξ Μπελ Χα. Μερικές καταδύσεις τους διαρκούν
περισσότερο από 12 ώρες, όσο δηλαδή χρειάζονται για να φτάσουν στις πιο
μακρινές γωνιές του συστήματος αυτού, να τις χαρτογραφήσουν και να επιστρέψουν
με ασφάλεια στην επιφάνεια. Μέχρι σήμερα η ομάδα έχει χαρτογραφήσει
περισσότερες από 100 υπόγειες σπηλιές, 57 φυσικά πηγάδια και τρία υποθαλάσσια
ποτάμια γλυκού που συνδέονται με το σύστημα Οξ Μπελ Χα. “Στον 21ο αιώνα, ο
κόσμος εντοπίζει την προσοχή του στη μείωση των αποθεμάτων γλυκού νερού και
στην ανάγκη να συντηρηθούν”, λέει ο Μίτσαμ, 34 χρόνων, διευθυντής της Cindaq,
μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης αφιερωμένης στην εξερεύνηση και την προστασία
των πηγών γλυκού νερού στη Γιουκατάν. “Είναι πολύ σπάνιο να βρεθούν τέτοιες
ποσότητες καθαρού, γλυκού νερού”.

Αφού μεταφέρει βαθιά στη ζούγκλα με άλογα τόνους εξοπλισμού, η ομάδα
κατασκηνώνει κοντά σε εισόδους των σπηλαίων, πολλές από τις οποίες δεν είναι
τίποτε περισσότερο από τρύπες με διάμετρο περίπου ένα μέτρο. Χαρτογραφούν τους
υπόγειους θαλάμους και συγκεντρώνουν δείγματα υποθαλάσσιας ζωής -μικρά ψάρια,
τυφλές γαρίδες, φύκια. “Βρήκαμε επίσης λείψανα από κοπάδια και ανθρώπους που
χρονολογούνται από την εποχή που οι σπηλιές είχαν στεγνώσει, 8.000 ως 9.000
χρόνια πριν”, λέει ο Μίτσαμ. “Καταγράψαμε επίσης αποθέσεις κεραμικών και
ανθρώπινων οστών από την περίοδο των Μάγια”. Η ομάδα σχεδιάζει να εγκαταστήσει
στα σπήλαια συλλέκτες δεδομένων για να καταγράφει τις παλιρροϊκές
διακυμάνσεις, τη θερμοκρασία και την αλμυρότητα του νερού.

Ωστόσο η προστασία του συστήματος προβλέπεται ότι θα αποδειχθεί πολύ δύσκολο
εγχείρημα, δεδομένων των αναπτυξιακών σχεδίων για τη Ριβιέρα Μάγια, την
ειδυλλιακή ακτογραμμή των 110 χλμ ανάμεσα στην Κανκούν και την Τουλούμ. Η
περιοχή έχει ήδη 22.000 δωμάτια ξενοδοχείων που φιλοξενούν περισσότερους από 4
εκατομμύρια τουρίστες τον χρόνο. Τουλάχιστον 80.000 δωμάτια πρόκειται να
προστεθούν ώς το 2015. Ο Μπόγκερτς επισημαίνει ότι τα ξενοδοχεία απορρίπτουν
τα λύματά τους σε γεωτρήσεις βάθους 25 έως 30 μέτρων. “Ήδη γέμισε λύματα το
νερό ενός μικρού συστήματος σπηλαίων κοντά στο θέρετρο Πουέρτο Αβεντούρας”,
λέει ο Μπόγκερτς. “Παρακολουθούμε μια ακούσια μόλυνση του υδροφόρου ορίζοντα”.
Η ομάδα έχει ήδη ξεκινήσει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα ελπίζοντας να περιορίσει
στο μέλλον τη μόλυνση αυτή.