ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Ο «ποιητής» των χημικών στοιχείων
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
5 λεπτά  |
 |
|
Στο εργαστήριό του στην Καλιφόρνια, ο καθηγητής Κυριάκος Νικολάου ερευνά τα |
Ο Κυριάκος Νικολάου ασχολείται με τη συνθετική χημεία, την επιστήμη που
ασχολείται με την οικοδόμηση πολύπλοκων μορίων από απλούστερες χημικές ενώσεις
ή χημικά στοιχεία. Συνθέτοντας ουσίες στο εργαστήριο, ο επιστήμονας
εξασφαλίζει στις φαρμακευτικές εταιρείες το πρώτο βασικό στάδιο της ανακάλυψης
νέων φαρμάκων, ικανά να αντιμετωπίσουν τον καρκίνο, τις καρδιακές παθήσεις, το
AIDS, τη νόσο Αλτσχάιμερ και άλλες σοβαρές ασθένειες.
Τα τελευταία 23 χρόνια ο κ. Νικολάου μένει στο Σαν Ντιέγκο, όπου είναι
ταυτόχρονα καθηγητής Χημείας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνια και πρόεδρος του
Τμήματος Χημείας στο Ερευνητικό Ινστιτούτο Σκριπς.
«Το βασικό αντικείμενο της έρευνάς μας είναι η σύνθεση περίπλοκων
φυσικών προϊόντων και άλλων μορίων με ιδιαίτερες βιολογικές ιδιότητες», λέει ο
καθηγητής στα «ΝΕΑ». Οι ενώσεις αυτές επιλέγονται με βάση τη μοριακή
αρχιτεκτονική τους και τις πιθανές εφαρμογές τους στην ιατρική. Αυτού του
είδους η έρευνα παρέχει τη δυνατότητα της ανακάλυψης νέας επιστημονικής γνώσης
στα πεδία της χημείας και της βιολογίας. Ταυτόχρονα, προσφέρεται για την
εκπαίδευση νέων επιστημόνων στις επιστήμες υλικών, τη φυσική, τη γεωργία, τη
διατροφή, την αισθητική και άλλους κλάδους.
Διεθνώς, ο Κύπριος επιστήμονας αποκαλείται «αρχιτέκτονας» ή «ποιητής» της
χημείας. «Η επιστήμη μας είναι τέχνη», δικαιολογεί την ονομασία, «γιατί ο
συνθετικός χημικός έχει τη δύναμη να δημιουργεί νέες μορφές ύλης
χρησιμοποιώντας προϋπάρχοντα υλικά. Ο σχεδιασμός της μοριακής δομής νέων
ενώσεων, όπως επίσης και ο σχεδιασμός της στρατηγικής που πρέπει να
ακολουθηθεί για την οικοδόμησή τους από απλούστερες ενώσεις, είναι εξ ορισμού
καλλιτεχνική δημιουργία. Από τις μυριάδες των πιθανοτήτων που υπάρχουν, ο
συνθετικός χημικός είναι σε θέση να συνθέσει μία συγκεκριμένη δομή με βάση
αισθητικά όμορφα και πρωτότυπα συνθετικά σχήματα. Από την άποψη αυτή, μπορεί
να συγκριθεί με έναν αρχιτέκτονα, έναν ποιητή ή ακόμα και έναν μουσικό,
ζωγράφο ή χορευτή μπαλέτου, των οποίων η εργασία μπορεί να εκμαιεύσει την
καλλιτεχνική διάθεση και τον θαυμασμό αυτών που είναι σε θέση να την
εκτιμήσουν».
Ο ίδιος, πάντως, προτιμά να παρομοιάζει τη δουλειά του με μια παρτίδα σκάκι.
Μετά την επιλογή τού μορίου που θέλουν να συνθέσουν τεχνητά, επόμενο βήμα
είναι ο σχεδιασμός της στρατηγικής που θα ακολουθήσουν στο εργαστήριο. «Πρέπει
να προβλέπουμε όλα τα μελλοντικά προβλήματα που θα μας παρουσιάσει η φύση στην
πορεία, να έχουμε διορατικότητα, δημιουργική φαντασία, υπομονή και αντοχή για
τις δύσκολες στιγμές». Η σύνθεση μίας ουσίας μπορεί να απαιτήσει πολλά χρόνια
σκληρής προσπάθειας πίσω από το μικροσκόπιο, όχι μόνο του ίδιου του καθηγητή
αλλά και της ομάδας του από ερευνητές και μεταπτυχιακούς φοιτητές.
Δεν είναι, όμως, το μοναδικό ζητούμενο της μακράς αυτής διαδικασίας η
ολοκλήρωση της σύνθεσης, όπως εξηγεί με φιλοσοφική διάθεση. Εξίσου σημαντική
για τους επιστήμονες θεωρείται η πορεία τους προς την τελική επιτυχία. «Καθένα
από τα μόρια ξεχωριστά γίνεται μία “Ιθάκη”, απαιτώντας την εξυπνάδα και την
αντοχή του Οδυσσέα και των συντρόφων του κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Κάθε
νέα πρόκληση πρέπει να την αντιμετωπίσουμε αναπτύσσοντας νέες τεχνικές για να
προχωρήσουμε μπροστά. Οι ανακαλύψεις αυτές είναι τα νέα όπλα στο οπλοστάσιο
των συνθετικών χημικών στην προσπάθειά μας για σύνθεση νέων φαρμάκων ή νέων
υλικών υψηλής τεχνολογίας. Βέβαια, η αποπεράτωση της σύνθεσης είναι μια
πραγματική γιορτή για εμάς, η καταξίωση στην επιστημονική κοινότητα».
Συνέθεσε το μόριο «θρύλο»
Το 1994 ήταν η χρονιά της δόξας για τον Κυριάκο Νικολάου και την ομάδα του,
όταν ήταν από τους πρώτους που συνέθεσαν στο εργαστήριο το μόριο «θρύλος» στην
ιστορία του αντικαρκινικού αγώνα. «Η ταξόλη είναι ένα από τα πλέον γνωστά
αντικαρκινικά φάρμακα, της οποίας η πρώτη ολική σύνθεση δημοσιεύθηκε από την
ομάδα μας». Μόνο μέσα στο 2000, οι πωλήσεις του φαρμάκου ανήλθαν στο 1,6 δισ.
δολάρια.
Ο επόμενος μεγάλος στόχος του ερευνητή είναι μία καινούργια οικογένεια
ενώσεων, οι εποθιλόνες, που υπόσχονται ακόμα περισσότερα από την ταξόλη. Οι
εποθιλόνες είναι μια νέα κατηγορία αντικαρκινικών ουσιών. Μερικές από αυτές
μάλιστα βρίσκονται στο στάδιο των κλινικών δοκιμών από μεγάλες φαρμακευτικές
εταιρείες. Ο καθηγητής εξηγεί τη σημασία τους: «Το πολύ σημαντικό σημείο για
αυτά τα μόρια είναι η ικανότητά τους να σκοτώνουν πολύ αποτελεσματικά
καρκινικά κύτταρα, που επιδεικνύουν μεγάλη ανθεκτικότητα στην ταξόλη. Κατά
συνέπεια υπάρχουν βάσιμες ελπίδες τα μόρια αυτά να αποδειχθούν καλύτερα από
την ταξόλη για τη θεραπεία καρκινοπαθών. Αυτό που έχουμε κάνει στο εργαστήριό
μας τα τελευταία χρόνια είναι η ανάπτυξη νέων συνθετικών μεθόδων για τις
φυσικές εποθιλόνες».
Εκτός από τα αντικαρκινικά φάρμακα, η δράση της ομάδας εκτείνεται και στα
αντιβιοτικά. Σ’ αυτή την κατηγορία κατατάσσεται το κλινικά γνωστό αντιβιοτικό
βανκομυκίνη, η ολική σύνθεση της οποίας αποπερατώθηκε το 1999 στο εργαστήριό
του, στο Σαν Ντιέγκο. «Το αντιβιοτικό αυτό, το οποίο εθεωρείτο μέχρι πρόσφατα
η τελευταία αντιβακτηριακή γραμμή άμυνας της ανθρωπότητας, άρχισε να εμφανίζει
αδυναμία δράσης απέναντι σε ορισμένα μεταλλαγμένα βακτηρίδια. Με σκοπό την
αντιμετώπιση του σοβαρού αυτού προβλήματος σχεδιάσαμε και συνθέσαμε διμερή
μόρια της βανκομυκίνης, τα οποία παρουσιάζουν πολύ μεγαλύτερη φαρμακολογική
δραστικότητα και καταπολεμούν ακόμα και τα ανθεκτικά βακτηρίδια».
Αγώνας τεσσάρων δεκαετιών
Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες τώρα, από τότε που άφησε την Κύπρο για την Αγγλία
και την Αμερική, ο Κυριάκος Νικολάου αγωνίζεται να αποκωδικοποιήσει τα μυστικά
της φύσης. Όσα περισσότερα μαθαίνει για τη φύση, τόσο περισσότερο θαυμάζει τον
τρόπο λειτουργίας της. «Είναι το πιο άρτια εξοπλισμένο χημικό εργαστήριο.
Εμείς, ως συνθετικοί χημικοί, βρισκόμαστε ακόμα στην εποχή του χαλκού,
συγκρινόμενοι μαζί της».
Η φύση, όμως, δεν είναι τέλεια. «Είναι σοφή αλλά κάνει λάθη, μέσα από τα οποία
μαθαίνει και εξελίσσεται διαρκώς. Εμείς πρέπει να μάθουμε να τα
αντιμετωπίζουμε, να τα διορθώνουμε ή να τα αποφεύγουμε όταν μπορούμε. Ιδίως οι
επιστήμονες, έχουμε ευθύνες και δυνατότητες για τη μάχη ενάντια στον πόνο και
τις ασθένειες. Πάντως, δεν υπάρχει ανθρώπινο κατασκεύασμα που να μπορεί να
συγκριθεί με την ομορφιά της φύσης και το θαύμα της ζωής».
INFO
Ο Κυριάκος Νικολάου έχει δημοσιεύσει 500 επιστημονικές εργασίες, έχει
κατοχυρώσει 70 πατέντες για τη σύνθεση χημικών ουσιών και έχει γράψει δύο
βιβλία. Το πιο πρόσφατο, που έγραψε μαζί με τον συνεργάτη του, Έρικ Σόρενσεν,
έχει τίτλο «Classics in total synthesis».
Google news
