Τα ταξίδια των (ελληνικών) φυτών στον κόσμο
Ενημερώσου πρώτα από ΤΑ ΝΕΑ
7 λεπτά  |
 |
|
Ο Σκωτσέζος βοτανολόγος Ντέιβιντ Στούαρτ μας συστήνει εξερευνητές συχνά |
Η ιδέα άρχισε να παίρνει μορφή στο μυαλό του ένα ανοιξιάτικο απόγευμα κι ενώ
καθόταν σε μια όμορφη γωνιά ενός κήπου, κάπου στη Σκωτία. Θα συγκέντρωνε όλες
εκείνες τις περιπέτειες, τις ιστορίες για τα ταξίδια φυτών και ανθρώπων. Θα
έψαχνε πίσω στον χρόνο να βρει τα ίχνη τους, να περιγράψει τις διαδρομές, να
κάνει γνωστές τις ιστορίες εκείνων που άλλοτε χαρακτηρίστηκαν τυχοδιώκτες ή
πειρατές της φύσης και άλλοτε εξερευνητές, φυσιολάτρες. Ήταν τα ίδια πρόσωπα:
γιατροί και βοτανολόγοι που από τις αρχές του 16ου αιώνα άρχισαν να ταξιδεύουν
τον κόσμο, έφτασαν μέχρι τη Μεσόγειο, τη Νότιο Αφρική, τη Βραζιλία, τα βάθη
της Ανατολής και της Ασίας για να βρουν φυτά άγνωστα, σπάνια, ιστορικά.
Ήταν αυτοί οι άνθρωποι και τα φυτά που έφεραν μαζί, επιστρέφοντας από τα
περιπετειώδη ταξίδια τους, που έδωσαν τη σημερινή μορφή στους κήπους της
Δυτικής Ευρώπης. Δεν είναι οι διάσημοι σχεδιαστές που έχουμε μάθει να
προσέχουμε. Είναι το πανάρχαιο ένστικτο ενός συλλέκτη φυτών αυτό που άλλαξε
ριζικά την εικόνα των κήπων και των πάρκων της Ευρώπης», λέει ο Ντέιβιντ
Στούαρτ (David Stuart), ο οποίος συγκέντρωσε σε ένα βιβλίο τις μαγευτικές
ιστορίες εξερεύνησης του πλανήτη από βοτανολόγους-ερευνητές που με κίνδυνο της
ζωής τους έφεραν στη Γηραιά Ήπειρο φυτά όπως η λεμονιά και τα ροδόδεντρα (από
την Κίνα), η ορχιδέα (από την Ινδία), η μπιγκόνια (από τη Βραζιλία)…
«Όλες μαζί αυτές οι ιστορίες αναδεικνύουν το πόσο μακριά μπορεί να
οδηγήσει έναν άνθρωπο το ένστικτο του συλλέκτη, αλλά και το πώς, μέσα στους
αιώνες, με τη βοήθεια των ανθρώπων, ορισμένα φυτά εξαπλώθηκαν γεωγραφικά, σε
ολόκληρο τον πλανήτη», λέει στα «ΝΕΑ» ο Στούαρτ, βιολόγος, βοτανολόγος και
ειδικός συνεργάτης της βρετανικής εφημερίδας «Sunday Times». Αναφέρει
ενδεικτικά την ιστορία του Σκωτσέζου κηπουρού James Tweedie, ο οποίος
«προκάλεσε επανάσταση στην κηπουρική του 19ου αιώνα, “συστήνοντας” στους
Ευρωπαίους τις βερβένιες και τις πετούνιες» και επιλέγει να μοιραστεί τις
ιστορίες των Piere Belon και Joseph Pitton de Tournefort, οι οποίοι έζησαν ένα
μεγάλο μέρος της περιπετειώδους αναζήτησης σε ελληνικό έδαφος.
Και ο ίδιος ο Στούαρτ έχει βρεθεί στην Ελλάδα και αδημονεί να επιστρέψει.
«Μελέτησα το μούσκαρι στα πλαίσια του διδακτορικού μου για το Πανεπιστήμιο του
Εδιμβούργου. Πέρασα αρκετούς μήνες στην Κρήτη, συλλέγοντας οτιδήποτε σχετικό
μπορούσα να βρω και είχα μια πολύ καλή συνεργασία με το Μουσείο Γουλανδή και
την κ. Νίκη Γουλανδρή. Ανυπομονώ να συνεχίσω την έρευνα. Είναι τόσο πλούσια η
χλωρίδα στην Ελλάδα – οι βολβοί, τα κρινάκια, ο κρόκος, τα αρχαία φυτά, τα
τριαντάφυλλα, οι τουλίπες ή ακόμη τα καρποφόρα, οι συκιές ή οι βερικοκιές –
που δεν ξέρει κανείς από πού να ξεκινήσει».
Ο άνθρωπος που άρχισε να συλλέγει φυτά σε ηλικία εννέα ετών και
(φυσικά) σπούδασε Βοτανική, νιώθει έντονα το πάθος που διακρίνει το ένστικτο
του συλλέκτη. Υπάρχουν πολλά σημεία στον πλανήτη όπου θα ήθελε να ταξιδέψει.
«Δεν έχω πάει ποτέ στη ζούγκλα. Θα ήθελα να βρεθώ στη Βενεζουέλα ή στη Νέα
Καληδονία. Παράλληλα, με συναρπάζουν πάντα και τα ιστορικά φυτά. Θα ήθελα να
μελετήσω εκείνα που βρίσκονται ακόμη στους κήπους της Σαμαρκάνδης ή του
Ισπαχάν. Όμως και στην Ελλάδα έχετε πολύ μεγάλη ποικιλία τέτοιων φυτών και η
χώρα σας βρίσκεται στο σταυροδρόμι απ’ όπου πέρασαν πολλά, ταξιδεύοντας ανά
τον κόσμο. Ίσως λοιπόν μια περιοχή της Εύβοιας ή της Νότιας Ελλάδας να ήταν
ιδανική για ένα ταξίδι, στα επόμενα χρόνια».
Στα ίχνη του Διοσκουρίδη
 |
|
Μια άνοιξη και ένα ολόκληρο καλοκαίρι, πριν από χρόνια, ο Ντέιβιντ Στούαρτ |
Όλα ξεκίνησαν γύρω στο 1540, όταν ο πρέσβης που έστειλε η Βιέννη στην
Κωνσταντινούπολη ανακάλυψε ένα σκωροφαγωμένο αντίγραφο του βιβλίου του
Διοσκουρίδη «De Materia Medica». Τα φυτά που περιέγραφε ο Διοσκουρίδης και οι
θεραπευτικές τους ιδιότητες ήταν αυτό ακριβώς που αναζητούσαν οι Ευρωπαίοι
γιατροί του 16ου αιώνα. «Το βιβλίο μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε πολύ γρήγορα»,
σημειώνει ο Ντέιβιντ Στούαρτ, «όμως οι γιατροί της εποχής ήθελαν να δουν από
κοντά τα φυτά που χρησιμοποιούσε ο Έλληνας στρατιωτικός και γιατρός γύρω στο
60 μ.Χ. Ο Piere Belon, ένας Γάλλος γιατρός που, όπως όλοι οι συνάδελφοί του
της εποχής, ήταν και βοτανολόγος, ήταν αυτός που έδωσε το παράδειγμα στους
μετέπειτα… ταξιδευτές – βοτανολόγους, ένας από τους πρώτους συλλέκτες φυτών
τον οποίο μιμήθηκαν πολλοί στα χρόνια που ακολούθησαν».
Ακούραστο πνεύμα και με βαθιά αγάπη για τα ταξίδια, ο Belon σάλπαρε από τη
Βενετία, το 1547, με στόχο να εντοπίσει τα φυτά του Διοσκουρίδη. Έφτασε στις
Κρήτη, και στα απομνημονεύματά του περιγράφει με ενθουσιασμό πολλά καινούργια
είδη φυτών που ανακάλυψε: μεταξύ αυτών τη λευκή πικροδάφνη (ή ροδοδάφνη –
Nerium oleander), την οποία ο Διοσκουρίδης ονομάζει «νήριον» και ένα είδος
λαδανιάς, τον Κίστο τον λαδανοφόρο (Cistus ladanifer), ένα φυτό
που δίνει μεγάλα λευκά άνθη με μια σκούρα κόκκινη κηλίδα στο εσωτερικό κάθε
πετάλου τους. Στην Κρήτη παράγουν από αυτό μια αρωματική ρητίνη, που
ονομάζεται λάδανο.
 |
|
Ο μανδραγόρας (αριστερά) και η λευκή πικροδάφνη ήταν επίσης φυτά άγνωστα |
Όταν κατάφερε να λάβει εκ νέου χρηματοδότηση από τη Βιέννη, ο Belon
μπόρεσε να συνεχίσει το ταξίδι του προς την Κωνσταντινούπολη. Έψαξε σ’ όλες
τις τοπικές αγορές για φαρμακευτικά φυτά και παρατηρούσε εκστασιασμένος τις
καμήλες που «όταν κουβαλούν φαρμακευτικά φυτά φυλάσσονται πολύ πιο αυστηρά απ’
ό,τι όταν μεταφέρουν το πιο πολύτιμο μετάξι από την Περσία ή την Κίνα».
Φεύγοντας από την Τουρκία, ο Belon ξαναγύρισε στην Κρήτη, γέμισε τους σάκους
του με σπόρους και φυτά κι από εκεί ταξίδεψε στην Αίγυπτο και μετά στην
Ιερουσαλήμ. Ξεκινώντας για το ταξίδι της επιστροφής, ήταν φορτωμένος με φυτά
που δεν είχαν δει ποτέ στις χώρες της Ευρώπης. Τον λήστεψαν όμως πειρατές,
αφήνοντάς του ένα δείγμα μόνο απ’ όλα εκείνα τα φυτά που είχε συγκεντρώσει.
Έτσι, η Ευρώπη γνώρισε μεταξύ άλλων τον πλάτανο (Platanus orientalis), τη
λευκή πικροδάφνη κι ένα είδος μανδραγόρα (Mandragora autumnalis), από την
Αίγυπτο. Η αναζήτηση του Belon έπρεπε να συνεχιστεί…
Εξορκισμός στη Μύκονο
 |
|
Το λάδανο των Κρητικών το έφερε στις χώρες της Βόρειας Ευρώπης ο Piere Belon, |
Η περιπέτεια είχε πάντα τον ίδιο στόχο: να ανακαλύψουν τα φυτά των αρχαίων,
αλλά και είδη καινούργια, που δεν φαντάζονταν καν πως υπήρχαν. Έτσι ακριβώς
ξεκίνησε, για να βρεθεί στα ελληνικά χωρικά ύδατα, και ο Joseph Pitton de
Tournefort, «ένας ταξιδευτής, οι ανακαλύψεις του οποίου άλλαξαν ριζικά την
εικόνα των κήπων της εποχής, ανανεώνοντάς τους με αμέτρητα καινούργια είδη»,
όπως αναφέρει ο Ντέιβιντ Στούαρτ. Ο Tournefort σπούδασε Ιατρική και Βοτανική,
ταξίδεψε αρκετά για να συγκεντρώσει πολλά είδη φυτών, αλλά για το πιο μεγάλο
του ταξίδι ξεκίνησε στις 13 Απριλίου του 1700. Εννέα ημέρες χρειάστηκε για να
φτάσει από τις γαλλικές ακτές μέχρι τα Χανιά. Σε ορεινές περιοχές της Κρήτης
βρήκε πλούσια χλωρίδα, που τον κράτησε στο νησί για τρεις ολόκληρους μήνες.
«Ο Tournefort εξερεύνησε τα περισσότερα από τα νησιά του Αιγαίου κι
εκεί βρήκε πολύ παράξενα φυτά αλλά και εξίσου παράξενους ανθρώπους», λέει ο
Ντέιβιντ Στούαρτ. Στη Μύκονο ήταν παρών σε μία βίαιη τελετή εξορκισμού νεκρού,
την οποία περιγράφει με ανατριχιαστικές λεπτομέρειες: «Ο άντρας είχε βρεθεί
δολοφονημένος, χωρίς κανείς να ξέρει από ποιον, πού και γιατί. Δύο μέρες μετά
την ταφή του, κοντά σ’ ένα ξωκκλήσι στη Χώρα, πολλοί είπαν πως τον συνάντησαν
να περπατά τη νύχτα με βιασύνη. Τη δέκατη μέρα, οργάνωσαν μια λειτουργία στην
ίδια εκκλησία, προκειμένου να διώξουν τον σατανά που πίστευαν πως είχε
καταλάβει τον νεκρό.
Μετά τη λειτουργία ξέθαψαν το σώμα και ετοιμάστηκαν να του ξεριζώσουν την
καρδιά. Ανέθεσαν την αποστολή στον σφαγέα του νησιού κι εκείνος, αντί για το
στήθος, ανοίγει πρώτα την κοιλιά του. Έψαχνε για ώρα ψηλαφητά ανάμεσα στα
εντόσθια, αλλά δεν μπορούσε να φτάσει εκεί που ήθελε. Μέχρι που κάποιος από το
πλήθος του φώναξε να κόψει το διάφραγμα. Έτσι, η καρδιά βρέθηκε, απομονώθηκε
από το σώμα, ενώ το πλήθος επευφημούσε»…
Στο μεταξύ η μυρωδιά από το νεκρό σώμα σε συνδυασμό με το λιβάνι που
έκαιγαν για να την περιορίσουν, έκανε τόσο βαριά την ατμόσφαιρα και τόσο
μεγάλο τον πανικό των κατοίκων, που πολλοί ήταν εκείνοι που εγκατέλειψαν το
νησί για να ζήσουν στη Σύρο ή στην Τήνο…
INFO
«The Plants that Shaped our Gardens», του David Stuart, Εκδόσεις Frances
Lincoln, τιμή: 40 ευρώ.
LINK
http: //www.villagegreen30.fsnet.co.uk
Piere Belon
Google news
