ΗΛΙΑΣ ΖΕΓΓΕΛΗΣ Το ζητούμενο είναι η ανατροπή

«Η Αρχιτεκτονική χρειάζεται την ανεξαρτησία», λέει ο Ηλίας Ζέγγελης. «Χρειάζεται το στοιχείο της υπερβολής, κι ας αποδειχθεί λανθασμένη. Χρειάζεται το καινούργιο μανιφέστο, κι ας είναι δογματικό και απόλυτο. Κάποιος άλλος θα βρεθεί να το διαλύσει και να το αποσυνθέσει. Έτσι προχωρά ο πολιτισμός»

Αποφάσισε να συνδυάσει την εκπαίδευση με την πρακτική από πολύ νωρίς. «Γιατί
τα δύο στην Αρχιτεκτονική είναι αλληλένδετα. Εξελίσσονται ταυτόχρονα και
συνεχώς». Ο Ηλίας Ζέγγελης, αρχιτέκτονας με πλούσια διδασκαλική εμπειρία στα
αμφιθέατρα της Ευρώπης, επιδιώκει πάντα να έχει κάτι σε εξέλιξη στο γραφείο
και να βρίσκεται διαρκώς σε επαφή με τη φοιτητική κουλτούρα. «Γιατί, έτσι
συνεχίζεις να μαθαίνεις».

Ταξιδεύει στην Ευρώπη, συνέχεια. Έρχεται στην Αθήνα για λίγο, ξαναφεύγει. Κάθε
απόπειρα εγκατάστασης εδώ (με πρώτη αυτήν που έγινε τον Μάρτιο του 1967) απέβη
άκαρπη «λόγω συγκυριών και συμπτώσεων». Με τα χρόνια, ο ρόλος τού… νομάδα,
του διεθνούς δασκάλου, έγινε πεποίθηση. Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της
Ζυρίχης, διδάσκει επίσης στην Ακαδημία του Ντίσεντολφ, δίνει διαλέξεις,
οργανώνει σεμινάρια, συμμετέχει σε επιτροπές, διαγωνισμούς, αναζητά πάντα την
καινούργια πρόταση, την πιο… ανατρεπτική απ’ όλες. «Κάθε τόσο, πρέπει κανείς
να γυρίζει την πλάτη του στο κατεστημένο και να ξαναρχίζει από την αρχή», λέει
στα «ΝΕΑ». «Ανατροπή! Αυτό χρειάζεται. Δεν υπάρχει άλλος τρόπος. Κι αυτές οι
ανατροπές ενσωματώνονται σιγά σιγά στην ιστορική εξέλιξη. Γίνονται ένα ακόμη
στρώμα».

Κριτική στο εκάστοτε κατεστημένο. Αυτή η φράση θα μπορούσε να
περιγράψει ολόκληρη την πορεία ζωής τού Ηλία Ζέγγελη. Όταν, το 1972,
δημιούργησε μαζί με τον τότε φοιτητή του, Ρεμ Κούλχας (Rem Koolhaas), την ΟΜΑ
(Office for Metropolitan Architecture), θέλησαν να απαλλάξουν την
Αρχιτεκτονική από την εικόνα που την συνέδεε με τη βία και τον αυταρχισμό, να
αποκαταστήσουν την αξία της. Όταν οι περισσότερες ομάδες της εποχής στράφηκαν
προς την ιστορία, εκείνοι προέβαλλαν το μοντέρνο. «Δεν θέλαμε να αγνοηθεί η
ιστορία. Θεωρήσαμε όμως πως είναι ένα δυναμικό στοιχείο που εξελίσσεται και
ότι το μοντέρνο έδινε πάντα καινούργια υποδείγματα». Μέσα από την ΟΜΑ
προσπάθησαν να απαλλάξουν την πόλη από τις ενοχές της (το «μοντέρνο», το
«μεγάλο», το «αστικό»). Όταν όμως οι ενοχές έγιναν… σημαία και ο Ηλίας
Ζέγγελης ένιωσε την ΟΜΑ να εγκλωβίζεται, να χάνει τον ιδεαλισμό της,
αποχώρησε.

«Το ρεύμα που δημιουργήσαμε με τον Ρεμ (το λεγόμενο Retroactive Manifesto)
επιχειρούσε να κριτικάρει την πραγματικότητα, προέβαλλε ένα ιδανικό. Παρέμεινε
ως μοντέλο για τις γενιές που ακολούθησαν», εξηγεί ο ίδιος. «Τότε, ο κίνδυνος
ήταν το αντικείμενο (το έργο) να γίνει φετίχ. Σήμερα, φτάσαμε στον φετιχισμό
της ανάλυσης. Αναλύουμε την πραγματικότητα, την αποτυπώνουμε και δεν κάνουμε
τίποτα, γιατί είναι τέλεια. Χάθηκε ο ιδεαλισμός, το ρεύμα κουράστηκε, έχασε
την ικανότητα ανανέωσης και πια ξεψυχά».

Είναι ζητούμενο για τον Ηλία Ζέγγελη η αλλαγή, η ανανέωση, η αναζήτηση των
ιδεών που μεταβάλλουν την πραγματικότητα. Θλίβεται πάντα που «στην Ελλάδα, τα
κλειδιά τα κρατά συνήθως το κατεστημένο και δεν αφήνει χώρο για νέες ιδέες.
Μόνο πρόσφατα φαίνεται να αλλάζουν κάπως τα δεδομένα. Και είναι ανάγκη να
υπάρξει πολιτική βούληση, που θα ενθαρρύνει τη σκέψη και τη δράση νέων
ανθρώπων».

Αρχιτέκτονες, άνθρωποι που ξέρουν τον Ηλία Ζέγγελη, το έργο του στην
ΟΜΑ, αλλά και μετά, τις πολεοδομικές και αρχιτεκτονικές προτάσεις του, απορούν
γιατί κρατήθηκε μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας που απολαμβάνει και με το
παραπάνω ο παλιός φοιτητής και συνεργάτης του, Ρεμ Κούλχας. «Δεν επέλεξα να
κρυφτώ. Δεν είχα ποτέ πρόβλημα με την προβολή. Είμαι αντίθετος με την τεχνική.
Είναι σύμφυτο με τον χαρακτήρα και τον τρόπο της δουλειάς μου, η προβολή να μη
γίνεται μέσα από τη ρητορική τής ελεύθερης αγοράς και της δημοσιότητας, αλλά
μέσα από τη ρητορική της ίδιας της Αρχιτεκτονικής».

«Λείπουν οι προτάσεις»

Σε κάθε αρχιτεκτονικό έργο ή πολεοδομική πρόταση, ο Ηλίας Ζέγγελης αναζητά
πάντα τις ιδέες που μπορούν να προβληθούν ως εναλλακτικές προτάσεις. «Αυτή
είναι η αποστολή της Αρχιτεκτονικής: να κάνει προτάσεις», τονίζει. Κι αυτό
είναι που δεν συμβαίνει σήμερα. Έχουμε εγκλωβιστεί στην ανάλυση και την
ανάμειξη των δεδομένων από την πραγματικότητα. Δεν ακούγονται ιδέες για το πώς
μπορεί να αλλάξει το αστικό καθεστώς. Όμως ο ρόλος της Αρχιτεκτονικής και της
Πολεοδομίας βρίσκεται στο να προσφέρει εναλλαγές, ιδέες για τη μεταβολή ή την
εξέλιξη. Δεν οδηγεί πουθενά το να καθόμαστε και να κρυβόμαστε πίσω από τις
αναλύσεις».

Η δική του πρόταση αγγίζει πολύ… ευαίσθητες χορδές. Οι πολεοδομικές του
απόψεις υπέρ της μεγάλης φόρμας (mega form), των αστικών συγκροτημάτων μεγάλης
κλίμακας, αν και υπό εξέταση, στην Ευρώπη αντιμετωπίζονται ακόμη ως… ταμπού,
ενώ στην Ελλάδα ξεσηκώνουν θύελλες. «Λογικό είναι. Πάντα στη χώρα μας οι
διάφορες αρχιτεκτονικές τάσεις έρχονται με καθυστέρηση. Εδώ είμαστε ακόμη στη
φάση της αναπαλαίωσης, της ιστορικής επανένταξης – κάτι που έπρεπε να είχαμε
σκεφτεί στη δεκαετία του ’50. Κάλλιο αργά παρά ποτέ. Ναι. Να αποκτήσουμε
ιστορική συνείδηση, αρκεί να αποφύγουμε τον περιοριστικό δογματισμό. Αρκεί να
ξέρουμε τι θεωρούμε ιστορικό και τι όχι. Το κτίριο του Φιξ, για παράδειγμα,
έπρεπε να θεωρηθεί εξίσου σημαντικό με τα νεοκλασικά της Πλάκας. Είναι
συντριβή να βλέπω έτσι κολοβό ένα από τα αριστουργήματα της πόλης. Αυτό ήταν
ένα αστικό κακούργημα, με δράστες ανθρώπους άξεστους, χωρίς γνώση του
πολιτισμού». Στην υπόλοιπη Ευρώπη, οι ιδέες του Ηλία Ζέγγελη για τις μεγάλης
κλίμακας πολεοδομικές παρεμβάσεις προκαλούν τον διάλογο. «Σιγά σιγά έχει
αρχίσει να γίνεται αντιληπτή η ανάγκη για τα μεγάλα αστικά συγκροτήματα που
προσφέρουν στην πόλη. Την οδηγούν ένα βήμα προς τα εμπρός. Δεν καταστρέφουν
την ιστορία, το παρελθόν ή το περιβάλλον. Αυτά τα λένε όσοι δεν καταλαβαίνουν,
όσοι δεν μπορούν να διαβάσουν την ιστορία. Το ιστορικό συνυπάρχει απόλυτα
αρμονικά με το μοντέρνο. Και είναι απαραίτητη αυτή η συνύπαρξη διαφόρων
στρωμάτων της ιστορίας».

Όμορφη η Αθήνα

«Ό,τι ασχήμια και να έχει, η Αθήνα παραμένει μία από τις πιο όμορφες πόλεις
που έχω δει στη ζωή μου», λέει ο Ηλίας Ζέγγελης και ξέρει πολύ καλά πού
κρύβεται αυτή η ομορφιά. «Δεν είναι τόσο τα μνημεία, όσο η γεωγραφία και το
κλίμα της. Το νέφος την είχε καταστρέψει πολύ περισσότερο απ’ ό,τι η
αρχιτεκτονική της. Ξεκαθαρίζοντας το νέφος, ξαναβρίσκει την ομορφιά της. Είναι
αδύνατον να καταπολεμήσει τη γεωγραφία της. Πάντα θα υπάρχουν τα βουνά, οι
λόφοι». Στα μάτια του, ο αστικός χαρακτήρας της Αθήνας και η πολεοδομική
κλίμακα ενισχύουν τη γοητεία της. «Ναι, έχει αναρχικές όψεις. Αυτές όμως της
προσδίδουν έναν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, που την κάνει να συναγωνίζεται το
Παρίσι ή τη Νέα Υόρκη. Η τυπολογία τής πολυκατοικίας βοηθά αυτόν τον ιδιαίτερο
αστικό χαρακτήρα της Αθήνας. Η έλλειψη του πρασίνου που ανάγκασε τους
Αθηναίους να φτιάχνουν μικρούς κήπους στα μπαλκόνια τους… Αυτό το αυθόρμητο
πράσινο προκαλεί μια ξαφνική και μοναδική μεταβολή, μέσα στον ιστό της πόλης».