Διαστάσεις Η αναπαράσταση του θανάτου

«Μαρσέλ Προυστ»: έργο του Μαν Ρέι (1922)

Ο Επίκουρος έλεγε ότι δεν πρέπει να φοβόμαστε τον θάνατο, γιατί όσο υπάρχουμε
δεν υπάρχει εκείνος, κι όταν τελικά έλθει δεν υπάρχουμε πια εμείς ώστε να μας
κάνει κακό. Αυτή η αλήθεια, ότι ο θάνατος είναι αυτό που δεν είμαστε, δεν
μπορεί πάντως να μας παρηγορήσει. Ή, μάλλον, ακριβώς αυτό το κενό μας
αναστατώνει. Μόνο οι μεγάλες θρησκείες μπορούν να εκλογικεύσουν αυτή την
αντίφαση που οδηγεί σε απόγνωση ακόμη και τον Ιησού, διακηρύσσοντας την αιώνια
ζωή όλων των όντων και όλων των πραγμάτων, ακόμη και των πιο εφήμερων, όπως το
πρώτο μας παιχνίδι ή το πρώτο μας φιλί.

Ανεξάρτητα από την αξιοπιστία τέτοιων διακηρύξεων, γράφει ο ιταλός συγγραφέας
Κλάουντιο Μάγκρις στην Κοριέρε, παραμένει η αδιαμφισβήτητη αδυναμία
αναπαράστασης του θανάτου, του κενού, του περάσματος στο υπερπέραν. Ακόμη και
οι κηδείες τους ζωντανούς αφορούν. Η έκθεση με τίτλο «Το τελευταίο πορτρέτο»,
που φιλοξενείται αυτές τις μέρες στο μουσείο Ντ’ Ορσαί του Παρισιού, επιχειρεί
να ανατρέψει αυτή την πραγματικότητα, παρουσιάζοντας τον θάνατο, ή καλύτερα τη
ζωή που σβήνει, ή μόλις έσβησε, αλλά παριστάνει ακόμα τη ζωντανή. Πορτρέτα,
φωτογραφίες ή προσωπεία διασήμων προσωπικοτήτων της ιστορίας, από τον Γκαίτε
και τον Ναπολέοντα μέχρι τον Μπετόβεν, την Εντίθ Πιάφ και τον Προυστ,
εκτίθενται δίπλα σε φωτογραφίες ανωνύμων, κυρίως γέρων και παιδιών, τις οποίες
ανέλαβαν ειδικευμένα στούντιο ύστερα από επιθυμία των οικογενειών τους.
Μερικές φορές, όπως στην περίπτωση ενός νεογέννητου που χάθηκε, αυτές οι
εικόνες αποτελούν τη μόνη μαρτυρία της ύπαρξής του, τη μόνη απόδειξη της
σπουδαιότητάς του, τη μοναδική καταγραφή του γεγονότος ότι για μερικές ώρες ή
για μερικές δεκαετίες πέρασε κι αυτό από το θέατρο του Κόσμου.

Σ’ αυτή την αναπαράσταση του πόνου είναι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να γίνει
διάκριση ανάμεσα στην αγάπη και στην ψυχρή παρατήρηση, ανάμεσα στην κοινωνία
και στον βιασμό. Ο ελβετός ζωγράφος Φέρντιναντ Χόντλερ αναπαριστά κάθε μέρα,
σε περισσότερα από 200 έργα, την πορεία της αγαπημένης του Βαλεντίν
Γκοντέ-Νταρέλ, που σβήνει από τον καρκίνο. Ο μεγάλος Μονέ, ζωγραφίζοντας τη
σύζυγό του Καμίλ που μόλις έχει πεθάνει, διαπιστώνει με τρόμο ότι το
ενδιαφέρον του για τα χρώματα του πίνακα που φιλοτεχνεί καταφέρνει να
εκτοπίσει τον πόνο για το πρόσωπο που έφυγε από τη ζωή. Έτσι κι αλλοιώς, η
αντίσταση στον θάνατο δεν μπορεί να περικλειστεί σε ένα σχέδιο ή σε μια
εικόνα, παρά μόνο στην ανάμνηση και στην πίστη, που προκαλεί και αψηφά τον
χρόνο. Ο θάνατος, λέει ο Ερνέστο Σάμπατο, έχει μικρή εξουσία στα πρόσωπα που
αγαπήσαμε. Ζωντανά ή νεκρά, έχουν ενσωματωθεί σ’ εμάς, και τα μεταφέρουμε
πάντα μαζί μας.