Εξελίξεις, προοπτικές και κατευθύνσεις πολιτικής

Λουκάς Παπαδήμος: Έκθεση για την οικονομία

Το 2001 ήταν έτος σημαντικών μεταβολών, προκλήσεων αλλά και επιτευγμάτων για
την ελληνική οικονομία και την Τράπεζα της Ελλάδος. Μετά την ένταξη της χώρας
μας στην ΟΝΕ και την υιοθέτηση του ενιαίου νομίσματος από την 1η Ιανουαρίου
2001, η οικονομία λειτουργεί σε ένα νέο νομισματικό περιβάλλον που διασφαλίζει
υψηλό βαθμό σταθερότητας των τιμών και προάγει την οικονομική ανάπτυξη. Το
προηγούμενο, όμως, έτος χαρακτηρίστηκε από έντονη και συγχρονισμένη
επιβράδυνση του ρυθμού ανόδου της οικονομικής δραστηριότητας στη ζώνη του ευρώ
και παγκοσμίως, καθώς και από αυξημένη αβεβαιότητα στις διεθνείς αγορές
κεφαλαίων. Οι διεθνείς οικονομικές εξελίξεις είχαν αναπόφευκτα δυσμενείς
επιπτώσεις στην ελληνική οικονομία, η συνολική επίδρασή τους όμως ήταν σχετικά
περιορισμένη.

Το παρελθόν έτος υπήρξε επίσης σταθμός στην ιστορία της Τραπέζης της Ελλάδος.
Από την αρχή του 2001 η τράπεζα μετέχει στο ευρωσύστημα και εφαρμόζει στη χώρα
μας την ενιαία νομισματική πολιτική.

Βραχυπρόθεσμες προοπτικές της οικονομίας

Η ελληνική οικονομία διανύει ήδη το δεύτερο έτος συμμετοχής της στη ζώνη του
ευρώ. Αφού το 2001 επέτυχε να παραμείνει σε πορεία πραγματικής σύγκλισης, η
ελληνική οικονομία το 2002 αντιμετωπίζει αυξημένες προκλήσεις. Πρέπει να
ανακοπεί η πρόσφατη επιτάχυνση του πληθωρισμού και να διασφαλιστούν συνθήκες
σταθερότητας των τιμών, ενώ πρέπει να εξασφαλιστεί η δημοσιονομική σταθερότητα
και να βελτιωθεί σημαντικά η διεθνής ανταγωνιστικότητα της χώρας.

Ο ετήσιος ρυθμός του πληθωρισμού αναμένεται να υποχωρήσει και στην Ελλάδα στη
διάρκεια του έτους, παρά την επιτάχυνση κατά μία εκατοστιαία μονάδα που
σημειώθηκε το πρώτο τρίμηνο του 2002.

Στην Ελλάδα, οι δυσμενείς εξωτερικές εξελίξεις του 2001 ενδέχεται να έχουν
επιπτώσεις στο ρυθμό ανόδου των ελληνικών εξαγωγών και εφέτος, αλλά εκτιμάται
ότι αυτές είναι δυνατόν να αντισταθμιστούν εν μέρει από την ευνοϊκή επίδραση
άλλων παραγόντων.

Για τους λόγους αυτούς, και με βάση τα διαθέσιμα δεδομένα και ενδείξεις, ο
ρυθμός ανόδου του ΑΕΠ εκτιμάται ότι θα επιβραδυνθεί περίπου στο 3,5% το 2002.

Μακροπρόθεσμες προοπτικές και προκλήσεις

Ο σχετικά υψηλός ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας τα τελευταία χρόνια
έχει συμβάλει στη μείωση της διαφοράς βιοτικού επιπέδου μεταξύ της Ελλάδος και
της Ε.Ε. ή της ζώνης του ευρώ. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία, το
κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ελλάδος, μετρούμενο σε μονάδες ισοδύναμης αγοραστικής
δύναμης (ΜΑΔ), αυξήθηκε από 64,1% του κατά κεφαλήν ΑΕΠ της Ε.Ε. το 1993 σε
68,6% το 2001. Η πλήρης εξάλειψη αυτής της απόστασης, δηλαδή η επίτευξη της
πραγματικής σύγκλισης, που αποτελεί βασικό μακροπρόθεσμο στόχο της χώρας,
προϋποθέτει, πρώτον, την αύξηση της παραγωγικότητας και, δεύτερον, την αύξηση
του ποσοστού απασχόλησης με ταχύτερο ρυθμό από ό,τι στην Ε.Ε.

Κατευθύνσεις οικονομικής πολιτικής

Η διερεύνηση ορισμένων σημαντικών παραγόντων που επηρεάζουν τις μακροπρόθεσμες
αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας οδηγεί στη διαπίστωση ότι η ευνοϊκή τους
επίδραση θα περιορίζεται βαθμιαία και ενδεχομένως σημαντικά μετά την επόμενη
πενταετία. Ο περιορισμός της ευνοϊκής επίδρασης ορισμένων εκ των παραγόντων
αυτών μπορεί να γίνει αισθητός και ενωρίτερα (π.χ. από το 2005). Η διερεύνηση
αυτή οδηγεί επίσης σε χρήσιμα συμπεράσματα για την οικονομική πολιτική.
Πρώτον, πρέπει η αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων κατά την τρέχουσα περίοδο
(κατά την οποία η επίδρασή τους είναι ισχυρή) να είναι αποτελεσματική.
Δεύτερον, η προσπάθεια δημοσιονομικής εξυγίανσης θα πρέπει να συνεχιστεί.
Τρίτον, πρέπει να διαμορφωθούν έγκαιρα συνθήκες και πολιτικές οι οποίες θα
συντελέσουν στη διατήρηση υψηλού ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης, κυρίως με τη
διεύρυνση των καθαρών εξαγωγών και την αξιοποίηση των ευκαιριών στην παγκόσμια
αγορά.

Η διασφάλιση υψηλού και διατηρήσιμου ρυθμού οικονομικής ανάπτυξης και η
επίτευξη της πραγματικής σύγκλισης απαιτούν την επιτάχυνση και τη διεύρυνση
των μεταρρυθμίσεων σε διάφορους τομείς της οικονομίας. Επιπλέον, η ολοκλήρωση
της δημοσιονομικής εξυγίανσης θα συντελέσει και στην επίτευξη των αναπτυξιακών
στόχων και θα επιτρέψει στη δημοσιονομική πολιτική να συμβάλει στη
σταθεροποίηση της οικονομικής δραστηριότητας βραχυχρόνια, ασκώντας αντικυκλικό
ρόλο.

Ένα σοβαρό ζήτημα οικονομικής πολιτικής που συνδέεται άμεσα και με τις
προοπτικές διασφάλισης δημοσιονομικής σταθερότητας είναι η μεταρρύθμιση του
συστήματος κοινωνικής ασφάλισης. Το θέμα αυτό βρίσκεται στο επίκεντρο του
διαλόγου της κυβέρνησης με τους κοινωνικούς εταίρους. Η ανάγκη της
μεταρρύθμισης προκύπτει από ένα συνδυασμό παραγόντων, όπως είναι η επερχόμενη
γήρανση του πληθυσμού σε συνδυασμό με τον μη ανταποδοτικό χαρακτήρα του
υφιστάμενου ασφαλιστικού συστήματος, καθώς και η συσσώρευση επιβαρύνσεων από
ορισμένες επιλογές του παρελθόντος.

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του βασικού προβλήματος της κοινωνικής
ασφάλισης, που είναι η εξασφάλιση πόρων σε βάση που να είναι διατηρήσιμη
μακροπρόθεσμα, δεν μπορεί παρά να είναι σφαιρική.

Η επιδιωκόμενη φορολογική μεταρρύθμιση είναι απαραίτητη για να επιτύχει τους
εξής βασικούς στόχους: Πρώτον, να απλοποιήσει και να καταστήσει διαφανέστερες
(και σταθερότερες) τις φορολογικές διατάξεις, περιορίζοντας δραστικά τη
γραφειοκρατία και ενισχύοντας την ίση μεταχείριση. Με τον τρόπο αυτό θα
καλλιεργηθεί το αίσθημα κοινωνικής ευθύνης των φορολογουμένων. Δεύτερον, να
ενθαρρύνει την απασχόληση και την επιχειρηματικότητα, αίροντας τα υφιστάμενα
αντικίνητρα, τονώνοντας τη ζήτηση και την προσφορά εργασίας και διευκολύνοντας
την ίδρυση και τη λειτουργία των επιχειρήσεων, ανεξάρτητα από τη νομική τους
μορφή. Έτσι θα στηρίξει την ταχύτερη άνοδο του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος
και την αύξηση της ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Τρίτον, να περιορίσει τη
φοροδιαφυγή, συμβάλλοντας στη βελτίωση της δημοσιονομικής θέσης και τη μείωση
του δημόσιου χρέους χωρίς επιβολή πρόσθετων φορολογικών επιβαρύνσεων και
δημιουργώντας περιθώρια για την αποτελεσματικότερη διαχείριση των κρατικών
δαπανών.

Η επίτευξη των ανωτέρω στόχων δεν είναι εύκολη

Τα τελευταία χρόνια πολλές χώρες, στην προσπάθειά τους να ελέγξουν τα
δημοσιονομικά ελλείμματα και να επιτύχουν δημοσιονομική προσαρμογή μονιμότερου
χαρακτήρα, έχουν στραφεί στον έλεγχο των πρωτογενών δημόσιων δαπανών,
θεσπίζοντας κανόνες και όρια που αφορούν π.χ. τον ετήσιο ρυθμό αύξησης των
πρωτογενών δαπανών και το ύψος των δαπανών ώς ποσοστό του ΑΕΠ. Από τους
κανόνες αυτούς, τρεις παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη χώρα μας και
αξίζει να μελετηθούν περαιτέρω: (α) η θέσπιση ορίων στις πρωτογενείς δαπάνες ή
σε ορισμένες κατηγορίες τους, (β) η συσσώρευση ενός αποθεματικού για την
κοινωνική ασφάλιση, το ύψος του οποίου θα συνδέεται με τις μελλοντικές
υποχρεώσεις του ασφαλιστικού συστήματος, και (γ) η ανακοίνωση στοιχείων που
αφορούν την καθαρή θέση και τις συνολικές υποχρεώσεις του Δημοσίου. Η
υιοθέτηση τέτοιων κανόνων σε εθνικό επίπεδο θα συντελούσε στη διατηρησιμότητα
της δημοσιονομικής πολιτικής με θετικές επιδράσεις στο οικονομικό κλίμα και
στις προσδοκίες σχετικά με την ολοκλήρωση της δημοσιονομικής εξυγίανσης.

Εκτός από τη φορολογική μεταρρύθμιση και την αναμόρφωση του ασφαλιστικού
συστήματος, είναι αναγκαίο να επιταχυνθούν και σε άλλους τομείς οι
μεταρρυθμίσεις που έχουν εξαγγελθεί ή είναι σε εξέλιξη και να συμπληρωθούν
προς τέσσερις κατευθύνσεις. Οι κατευθύνσεις πρέπει να αφορούν τον
εκσυγχρονισμό της δημόσιας διοίκησης, την αποτελεσματικότερη λειτουργία της
αγοράς εργασίας, την ενίσχυση του ανταγωνισμού στις αγορές προϊόντων και,
τέλος, τη διασφάλιση της σταθερότητας και τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας
του τραπεζικού συστήματος.

Η αποτελεσματικότερη λειτουργία της αγοράς εργασίας πρέπει να επιτευχθεί με
τρόπο που θα συνδυάζει ευελιξία στην απασχόληση και ασφάλεια για τους
εργαζομένους και να ενθαρρύνει τόσο τη ζήτηση όσο και την προσφορά εργασίας.

Η περαιτέρω ενίσχυση της αποτελεσματικότητας του τραπεζικού συστήματος της
χώρας θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη στήριξη υψηλών ρυθμών μεγέθυνσης της
οικονομικής δραστηριότητας και των επενδύσεων. Με την ένταξη των εγχώριων
αγορών στην ενιαία ευρωπαϊκή χρηματοπιστωτική αγορά, η πίεση για βελτίωση των
επιδόσεων των ελληνικών πιστωτικών ιδρυμάτων αυξάνεται από τον εντεινόμενο
ανταγωνισμό, ο οποίος δεν επιτρέπει εφησυχασμό ή αδράνεια, καθώς θα συνεχίσει
να περιορίζει τα περιθώρια εκμετάλλευσης της δεσπόζουσας θέσης τών εν λόγω
ιδρυμάτων σε συγκεκριμένους τομείς της αγοράς. Η πρόκληση αυτή δεν μπορεί να
αντιμετωπιστεί από τις ελληνικές τράπεζες παρά με την περαιτέρω ενίσχυση της
αποτελεσματικότητας και της ευρωστίας τους. Η Τράπεζα της Ελλάδος επιδιώκει τη
διατήρηση της κεφαλαιακής επάρκειας των τραπεζών σε υψηλό επίπεδο και την
εξυγίανση του χαρτοφυλακίου των δανείων και των συμμετοχών τους.

Μετά την πλήρη ένταξή της στην ΟΝΕ, η ελληνική οικονομία εξακολουθεί να
αναπτύσσεται με ταχύ ρυθμό, σημαντικά υψηλότερο από τον αντίστοιχο μέσο ρυθμό
στη ζώνη του ευρώ. Ο πληθωρισμός παραμένει σε σχετικά χαμηλό επίπεδο, ιδίως
συγκρινόμενος με τους ρυθμούς που επικρατούσαν πριν από μερικά χρόνια, αλλά
υπερβαίνει αισθητά τον μέσο όρο του πληθωρισμού στη ζώνη του ευρώ. Επίσης, η
δημοσιονομική θέση της χώρας έχει βελτιωθεί σημαντικά, καθώς ο προϋπολογισμός
της γενικής κυβέρνησης ουσιαστικά ισοσκελίστηκε το 2001 και για το τρέχον έτος
προβλέπεται πλεόνασμα. Οι θετικές αυτές εξελίξεις, όμως, συνοδεύονται από
κάποια άλλα χαρακτηριστικά που δεν είναι ικανοποιητικά. Το ποσοστό ανεργίας
και το έλλειμμα του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών σε σχέση με το ΑΕΠ
διατηρούνται σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, παρά τη βελτίωση που καταγράφηκε
πέρυσι. Τα δύο αυτά μεγέθη αντανακλούν διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας,
ιδίως τη χαμηλή ανταγωνιστική θέση της χώρας διεθνώς.

Οι προοπτικές επίτευξης της πραγματικής σύγκλισης και της πλήρους απασχόλησης
επηρεάζονται ευνοϊκά από την υιοθέτηση του ευρώ και τη νομισματική και
συναλλαγματική σταθερότητα που αυτή συνεπάγεται, καθώς και από τη βελτίωση
βασικών οικονομικών μεγεθών ώς αποτέλεσμα της ονομαστικής σύγκλισης.
Επηρεάζονται επίσης ευνοϊκά από τα απτά πλεονεκτήματα και τα δυνητικά οφέλη
από τη συμμετοχή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και, ιδιαίτερα, στη ζώνη του
ευρώ. Ωστόσο, η διαδικασία της πραγματικής σύγκλισης δυσχεραίνεται από τους
περιορισμούς που θέτει το υψηλό δημόσιο χρέος, από τη χαμηλή παραγωγικότητα,
καθώς και από την αναποτελεσματική λειτουργία και τον ανεπαρκή ανταγωνισμό που
χαρακτηρίζουν ορισμένες αγορές. Επομένως, η νομισματική σταθερότητα που
διασφαλίζει η υιοθέτηση του ευρώ και η προστασία που παρέχει από τις
επιπτώσεις του ελλείμματος του ισοζυγίου τρεχουσών συναλλαγών δεν πρέπει να
οδηγούν σε εφησυχασμό και σε χαλάρωση των προσπαθειών για την ολοκλήρωση της
δημοσιονομικής εξυγίανσης και τη συνεχή βελτίωση της παραγωγικότητας και της
διεθνούς ανταγωνιστικότητας της οικονομίας. Επιπλέον, κύρια επιδίωξη πρέπει να
είναι η επίτευξη και διασφάλιση της σταθερότητας των τιμών στη χώρα μας, η
οποία δεν μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο με την εφαρμογή της ενιαίας νομισματικής
πολιτικής. Απαιτεί συγχρόνως την άσκηση πρόσφορης εθνικής οικονομικής
πολιτικής καθώς και τη συμβολή των κοινωνικών εταίρων, με την εφαρμογή συνετής
τιμολογιακής πολιτικής και με συμφωνίες για συνολικές μισθολογικές αυξήσεις
που συμβαδίζουν με την αύξηση της παραγωγικότητας και διασφαλίζουν τη
σταθερότητα των τιμών.

Οι στόχοι της πραγματικής σύγκλισης και της πλήρους απασχόλησης θα επιτευχθούν
ασφαλέστερα και ταχύτερα εφόσον η κατάλληλη δημοσιονομική και διαρθρωτική
πολιτική εφαρμοστεί με εμμονή και συνέπεια. Η εφαρμογή της πολιτικής αυτής δεν
είναι εύκολη υπόθεση, διότι συνεπάγεται ριζικές μεταβολές στη διάρθρωση και τη
λειτουργία της οικονομίας, καθώς και στη συμπεριφορά και νοοτροπία όλων. Είναι
όμως αναγκαία, προκειμένου να διατηρηθούν και να βελτιωθούν οι επιδόσεις της
οικονομίας στο νέο περιβάλλον που διαμορφώνεται με την υιοθέτηση του ευρώ, τον
εντεινόμενο ανταγωνισμό στην ενιαία αγορά και την επικείμενη διεύρυνση της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Με συστηματικότητα, σύνεση και συναίνεση μπορούμε να
πραγματοποιήσουμε με επιτυχία τις μεταρρυθμίσεις εκείνες που θα οδηγήσουν στη
σημαντική βελτίωση της ανταγωνιστικότητας και την ολοκλήρωση της
δημοσιονομικής εξυγίανσης. Αυτές είναι οι δύο βασικές προϋποθέσεις που πρέπει
να εξασφαλιστούν για την επίτευξη της πλήρους απασχόλησης και της πραγματικής
σύγκλισης και την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής.