Ο χαφιές ως αφηγητής

Ο Μίμης Κουγιουμτζής και ο Γιάννης Μόρτζος στον «Επαγγελματία»

Ο «Επαγγελματίας» του Κοβάζεβιτς που παιζόταν στο «Θέατρο Τέχνης» έχει κάνει
και παλιότερα καριέρα στο ΔΗΠΕΘΕ Καλαμάτας με πρωταγωνιστή πάλι τον Μόρτζο. Οι
Σέρβοι λογοτέχνες και γενικότερα η σερβική σκέψη έχουν ένα καίριο
χαρακτηριστικό, έναν άξονα παραλογισμού, μια γεύση υπερρεαλισμού και ένα
πικρό, συχνά και ανελέητο, χιούμορ. Αυτό είναι γνώρισμα πολλών λαών που
πέρασαν διά πυρός και σιδήρου και μπόρεσαν να επιβιώσουν χάρις ακριβώς σ’ αυτή
την περιφρόνηση για τη σοβαροφάνεια. Οι Σέρβοι λένε τα πιο μακάβρια πράγματα
με παιγνιώδη τρόπο και με έναν περίεργο οίστρο ευφορίας. Με τη διαφορά ότι στο
βάθος πάντα ακούγεται μια βαθιά νότα μελαγχολίας και συχνά ένας σπαραγμός. Για
να μπορέσει κανείς να γεφυρώσει το χιούμορ με τον αναστεναγμό και τη χλεύη με
την κραυγή πρέπει να γνωρίζει ισορροπία σε τεντωμένο σκοινί χωρίς δίχτυ.

Ο Κοβάζεβιτς είναι ένας τέτοιος συγγραφέας. Στον «Επαγγελματία»
εξαντλεί όλα τα στρατηγήματα της κωμωδίας και μάλιστα της λαϊκής και του
μπουλβάρ για να αφηγηθεί κυριολεκτικά ένα πολιτικό, ψυχολογικό και υπαρξιακό
δράμα. Μετά την κατάρρευση ενός αυταρχικού καθεστώτος ένας χαφιές επισκέπτεται
στο γραφείο του έναν επιτυχημένο συγγραφέα που, ως επικίνδυνος, ύποπτος από το
καταρρεύσαν καθεστώς, ήταν υπό παρακολούθηση. Η παρουσίαση του όλου θέματος
γίνεται ένας έξοχος συγγραφικός γρίφος. Ο συγγραφέας αφηγείται την επίσκεψη,
όπου ο επισκέπτης αφηγείται λεπτομέρειες από τον βίο του ύποπτου, που
παριστάνονται δραματικά, ενώ παράλληλα η αφήγηση παραπέμπει σε μια πλήρη
μυθιστορηματική γραφή της παρακολούθησης, έργο του επίδοξου συγγραφέα γιου του
χαφιέ. Το όλο μαγνητοφωνείται και αποτελεί το κείμενο της παράστασης. Ο γρίφος
είναι ευανάγνωστος, απλώς μας γοητεύει ο τρόπος με τον οποίο ο Κοβάζεβιτς
διολισθαίνει ανάμεσα στα είδη, προφορική αφήγηση, γραπτή αφήγηση, στέρεα
αποτύπωση προφορικής αφήγησης, δραματική πλοκή, κωμική διαπραγμάτευση. Και
όπως είπα, όλες οι στρατηγικές του κωμικού. Απροσδόκητα, ανατροπές,
λογοπαίγνια, κλιμακώσεις, γκροτέσκο, μεταφορές, επαναλήψεις, συγκρίσεις,
διακρίσεις κ.τ.λ.

Και ενώ το επιφανειακό παιχνίδι δείχνει να παίρνει συχνά τον δρόμο της φάρσας,
σε δεύτερο επίπεδο αναδεικνύεται ένα έξοχο μοτίβο υπαρξιακού κυρίως
προβληματισμού. Ανακαλύπτει κανείς αιφνιδίως πως η ζωή του είναι ο λόγος των
άλλων μέσα από τα μάτια των άλλων και πίσω από τις ιδέες των άλλων. Η ζωή μας
είναι οι άλλοι. Ο Κοβάζεβιτς αντιμετωπίζει τον χαφιέ του σαν φύλακα άγγελο ή,
χωρίς υπερβολή, σαν το θεό, που τα πανθ’ ορά. Ένα παντοδύναμο πανταχού παρόν
όν που μας περιέχει, μας προϋποθέτει και μας εξελίσσει. Και είναι ειρωνικός ο
τρόπος που αντιμετωπίζει, σαρκαστικότατα, την καλλιτεχνική δημιουργία, αφού
ακόμη και ένας συγγραφέας υπάρχει ως θέμα ενός άλλου συγγραφέα, ο οποίος όμως
καθορίζει με το ύφος της γραφής του τη δημιουργία του πρώτου. Ποιος στο έργο
του Κοβάζεβιτς αφηγείται, ο συγγραφέας, ο χαφιές ή ο γιός του χαφιέ. Ποιος
είναι ο δημιουργός; Και ποια ζωή είναι πραγματική, ποια είναι η αλήθεια;

Το πράγμα μυρίζει βέβαια Πιραντέλο, αν κανείς μείνει στο φιλοσοφικό
πεδίο ανάγνωσης. Έλα, όμως που τα συμφραζόμενα παραπέμπουν σε οικείες και σε
μας καταστάσεις αφού, ανεξαρτήτως χρώματος, και μεις και οι Σέρβοι και άλλοι
Βαλκάνιοι (και όχι μόνο) έχουμε πικρές εμπειρίες χαφιεδισμού, λογοκρισίας,
τρομοκρατίας κρατικής και φίμωσης του λόγου. Ο Κοβάζεβιτς είναι τίμιος με τα
πράγματα, καταδικάζει το προηγούμενο καθεστώς, αλλά αφήνει πολλούς υπαινιγμούς
και για τον διάδοχο.

Ο Μίμης Κουγιουμτζής σκηνοθέτησε με γνώση του ρυθμού και άνετο στυλ
χωρίς συμβολισμούς, κλεισίματα του ματιού, λαϊκισμό και εύκολη κριτική ματιά,
ένα έργο που χρειάζεται ευαίσθητες ισορροπίες, μήπως και πέσει στη χονδρή
φάρσα, μήπως γίνει φτηνό κήρυγμα, μήπως γίνει αινιγματώδες. Η ευφυΐα της
γραφής του Κοβάζεβιτς περιέχει παγίδες. Τις ξεπέρασε. Διάβασε το έργο με
ευθύτητα, καθαρότητα και λιτά. Ο ίδιος στον ρόλο του συγγραφέα κρατήθηκε με
μέτρο ανάμεσα στην πλήξη, την έκπληξη και την κατάπληξη. Ο Γιάννης Μόρτζος
θριαμβεύει άλλη μια φορά επιστρατεύοντας τα παλιά, γερά του, σίγουρα μέσα.
Λιτότητα, αμεσότητα, λαϊκό χιούμορ, έξοχη ατάκα και εκείνη την μουσκουφή
κρυψίνοια. Έδωσε όμως και την δραματική νότα του χαρακτήρα με αφοπλιστική
συγκίνηση. Σαν πληγωμένο, δαρμένο σκυλί, ξεδοντιασμένο, που όμως η συνήθεια το
έκανε να γλείφει τον εχθρό.

Ο Χάρης Εμμανουήλ ωραία γκροτέσκα νότα και ευοίωνη για την καριέρα της η
φιγούρα που πλαστούργησε, κυριολεκτικά, η Ιωάννα Μαυρέα.

Η μετάφραση της Γκάγκας Ρόσιτς δοκιμασμένη και ρέουσα και πράγματι εξαίσια η
δουλειά της Μαγιούς Τρικεριώτη στα σκηνικά και τα κοστούμια.