Ζήτημα αξιοπιστίας

Η απρόσμενη κατάληξη του πρώτου γύρου των προεδρικών εκλογών στη Γαλλία
έφερε, για μία ακόμη φορά, στην επικαιρότητα το ζήτημα της αξιοπιστίας των
δημοσκοπήσεων: το χαμηλότερο ποσοστό για τον Λ. Ζοσπέν που καταγράφηκε σε
προεκλογική δημοσκόπηση (16,5%) από την IFOP στις αρχές Απριλίου ήταν ανώτερο
από αυτό που τελικά συγκέντρωσε στην κάλπη (16,2%), ενώ η ευνοϊκότερη πρόβλεψη
για τον Ζ. Μ. Λεπέν (14%), απείχε αρκετά από το τελικό ποσοστό του (16,9%).

Βέβαια, η δυναμική την οποία κατέγραφαν οι αλλεπάλληλες δημοσκοπήσεις – και
πραγματοποιήθηκαν εκατοντάδες στη διάρκεια του τελευταίου τετραμήνου – ήταν
σταθερά ανοδική για τον Ζ. Μ. Λεπέν και σαφώς καθοδική για τον Λ. Ζοσπέν (βλ.
διάγραμμα). Καμία όμως, δημοσιευμένη ή αδημοσίευτη, προεκλογική δημοσκόπηση
δεν αποτόλμησε να προβάλει τη δυναμική αυτή και να προβλέψει τον αποκλεισμό
του Λ. Ζοσπέν από τον Β’ γύρο, ούτε τη δυνατότητα του Ζ. Μ. Λεπέν να ξεπεράσει
το όριο του 15% (δηλαδή το ποσοστό που είχε συγκεντρώσει στις προεδρικές
εκλογές του 1995). Η σχετικώς υψηλή δημοτικότητα του πρωθυπουργού και η μάλλον
θετική αξιολόγηση του κυβερνητικού έργου της τελευταίας πενταετίας θεωρήθηκαν
ως επαρκή εφόδια, που θα εξασφάλιζαν στον Λ. Ζοσπέν τουλάχιστον το 18% των
ψήφων (παρ’ όλο που ήταν φανερό ότι δυσκολευόταν να συσπειρώσει έστω και τη
μισή εκλογική βάση της πληθυντικής κυβερνητικής αριστεράς). Αντίστοιχα, η
κρίση και η διάσπαση του Εθνικού Μετώπου το 1998, καθώς και η υποψηφιότητα του
πρώην υπαρχηγού του Μπ. Μεγκρέ (που τελικά συγκέντρωσε μόνο 2,3%) θεωρήθηκαν
ως επαρκή στοιχεία, που θα περιόριζαν την ανοδική πορεία του Ζ. Μ. Λεπέν.

Εκτός όμως από τα πολιτικού τύπου επιχειρήματα που προαναφέρθηκαν, η
διστακτικότητα των δημοσκοπήσεων να μεταφράσουν σε εκλογική πρόβλεψη τη
διαφαινόμενη δυναμική, οφείλεται και σε δύο ακόμη κρίσιμες παραμέτρους: αφ’
ενός, στα τεχνικά και μεθοδολογικά όρια των προεκλογικών δημοσκοπήσεων και
αφετέρου, στην πολιτική αυτοσυγκράτηση με την οποία είναι φυσικό να
αντιμετωπίζεται η δημοσίευση προβλέψεων που δεν προκύπτουν ευθέως από την ίδια
την έρευνα, αλλά από την εμπειρική και εν μέρει διαισθητική αξιολόγηση των
ευρημάτων της. Ιδιαίτερα, μάλιστα, όταν η δημοσιοποίηση τέτοιων «προβλέψεων»
είναι βέβαιο ότι θα έχει αλυσιδωτές και εν πολλοίς μη σταθμίσιμες πολιτικές
προεκτάσεις.

Κρίσιμες αλλαγές. Οι μεθοδολογικοί περιορισμοί των προεκλογικών
δημοσκοπήσεων προκύπτουν κυρίως από τις κρίσιμες αλλαγές που έχουν επέλθει στη
σχέση των πολιτών με την πολιτική. Οι αλλαγές αυτές έχουν διευρύνει
εντυπωσιακά τον χώρο της εκλογικής ρευστότητας και παράλληλα οδηγούν σημαντικά
τμήματα του εκλογικού σώματος σε συστηματική απόκρυψη των πολιτικών επιλογών
τους.

Στις πρόσφατες γαλλικές εκλογές, η αστάθεια ως προς την πρόθεση ψήφου
καταγράφηκε με ποικίλους τρόπους. Η διακύμανση της δυνάμει επιρροής αρκετών
υποψηφίων, στη διάρκεια του τελευταίου τετραμήνου, είναι, απ’ αυτήν την άποψη,
χαρακτηριστική: ο Ζ. Π. Σεβενμάν, ο οποίος εμφανίστηκε αρχικά ως ο «τρίτος
άνθρωπος», ξεκίνησε από 10%, προσέγγισε στις αρχές Φεβρουαρίου το 15%, για να
καταλήξει στο 5,3%. Αντίστοιχα, η τροτσκίστρια Α. Λαγκιγιέ ξεκίνησε από ένα
ποσοστό παραπλήσιο με αυτό που είχε συγκεντρώσει το 1995 (5,4%), ανέβηκε
σταδιακά στο 11% στις αρχές Απριλίου, αλλά, τις δύο τελευταίες εβδομάδες, οι
πετυχημένες τηλεοπτικές εμφανίσεις του νεαρού υποψηφίου τής Κομμουνιστικής
Λίγκας, ανέτρεψαν πλήρως τον συσχετισμό δυνάμεων: ο Ολ. Μπεζανσενό εκτινάχθηκε
από το 1% στο 4,3% στην κάλπη, ενώ η Α. Λαγκιγιέ περιορίστηκε στο 5,7%. Ακόμη
και οι συμπαθούντες την άκρα αριστερά συμπεριφέρθηκαν στην πράξη ως
περιπλανώμενοι ψηφοφόροι ή, επί το τηλεοπτικότερον, ως ζαπίστες-ψηφοφόροι.

Ντρέπονταν να πουν ότι θα ψηφίσουν Λεπέν

Η ρευστότητα της ψήφου αποτυπώθηκε στο εξαιρετικά υψηλό ποσοστό εκείνων που
αποφάσισαν για την ψήφο τους μόλις τις τελευταίες ημέρες ή ακόμη και την
τελευταία στιγμή. Στο ευρύτατο και ταλαντευόμενο αυτό τμήμα του εκλογικού
σώματος (πάνω από το 1/3), ο Λ. Ζοσπέν συγκέντρωσε μόνο το 11,1%, ενώ ο Ζ. Μ.
Λεπέν 15% και ο υποψήφιος της Κομμουνιστικής Λίγκας 7,8% (!).

Η κρισιμότερη όμως παράμετρος που καθιστούσε προβληματική την οποιαδήποτε
προεκλογική πρόβλεψη ήταν η συστηματική απόκρυψη της ψήφου για το Εθνικό
Μέτωπο. Είναι χαρακτηριστικό ότι ενώ περίπου τα 2/3 των ψηφοφόρων του Λεπέν
(δηλαδή σχεδόν το 12% του εκλογικού σώματος), δήλωσαν την ημέρα των εκλογών
ότι είχαν κατασταλάξει στην επιλογή τους πολλούς μήνες νωρίτερα, η
«αστάθμιστη» πρόθεση ψήφου για τον Λεπέν στις προεκλογικές δημοσκοπήσεις δεν
ξεπέρασε ποτέ το 8% και μέχρι τις αρχές Μαρτίου παρέμεινε κάτω του 5%.

Το φαινόμενο της συστηματικής υποαντιπροσώπευσης, στις έρευνες της κοινής
γνώμης, ορισμένων πολιτικών τάσεων που θεωρούνται αντι-συστημικές είναι βέβαια
ευρύτερα γνωστό («σπειροειδείς της σιωπής»), αλλά στην περίπτωση του Εθνικού
Μετώπου προσλαμβάνει τεράστιες διαστάσεις (κατά κανόνα περί το 50%). Πρόκειται
για μια πολιτισμική συμπεριφορά που χαρακτηρίζει μια μερίδα των «από κάτω», οι
οποίοι αισθάνονται απόλυτα αποκομμένοι από τους «από πάνω» και από την
κυρίαρχη πολιτική κουλτούρα. Η απόκρυψη της ψήφου τους συνιστά μια επιπλέον
ένδειξη για τη διάρρηξη των σχέσεών τους με τις πολιτικές ελίτ και τις
πρακτικές τους (στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι δημοσκοπήσεις) – κρίσιμο
χαρακτηριστικό της εκλογικής επιρροής του Λεπέν.

Η ανασυγκρότηση της λεπενικής ψήφου με στατιστικές «σταθμίσεις» που στην πράξη
ισοδυναμούν με διπλασιασμό σε σχέση με τα ευρήματα της έρευνας συνιστά μια
αναγκαία αλλά και εξαιρετικά επισφαλή, ως προς την ακρίβειά της, προσέγγιση.
Το δίλημμα στο οποίο επομένως κλήθηκαν να απαντήσουν οι δημοσκοπήσεις είναι αν
είχαν το δικαίωμα, στη βάση τέτοιων «σταθμίσεων», να δημοσιοποιήσουν
«προβλέψεις» που ανέτρεπαν ριζικά το πολιτικό σκηνικό. Η δημοσιοποίησή τους θα
μπορούσε να κατηγορηθεί ως χειραγωγική πριμοδότηση της διαφαινόμενης δυναμικής
του Λεπέν, ενώ ενδεχόμενη διάψευσή τους θα προκαλούσε την αντίστροφη
κατηγορία, ότι χρησιμοποιήθηκαν δηλαδή ως επικοινωνιακό τέχνασμα για την
κινητοποίηση της αριστεράς.

Σε κάθε περίπτωση θα ήταν εξαιρετικά δυσοίωνο για το μέλλον της δημοκρατίας αν
η τεχνική των δημοσκοπήσεων μπορούσε να προβλέψει με απόλυτη ακρίβεια τη
συμπεριφορά των πολιτών, όπως ίσως θα επιθυμούσαν οι εκάστοτε κυβερνώντες,
ώστε να γνωρίζουν τα πάντα και κατ’ επέκταση να ελέγχουν τα πάντα.