Πόλεμοι λιγότερο φονικοί, βία παντού

Ο εικοστός αιώνας ήταν ο πιο φονικός στην ιστορία του ανθρώπου. Ο συνολικός
αριθμός των ανθρώπων που βρήκαν τον θάνατο αμέσως ή εμμέσως σε πολέμους
υπολογίζεται σε 187 εκατομμύρια, δηλαδή στο 10% του πληθυσμού της Γης το 1913.
Το πιο εντυπωσιακό είναι πως βαθμιαία εξέλιπε η διάκριση ανάμεσα σε μάχιμους
και αμάχους: στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μόνο το 5% των θυμάτων ήταν άμαχοι,
έναντι 66% στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αυτό το ποσοστό
έχει αυξηθεί, επειδή οι περισσότερες ένοπλες συγκρούσεις δεν διεξάγονται από
τακτικούς στρατούς, αλλά από ομάδες ατάκτων.

Η διάκριση ανάμεσα σε συγκρούσεις μεταξύ κρατών και συγκρούσεις στο εσωτερικό
τους έγινε ομιχλώδης, επειδή ο 20ός αιώνας δεν χαρακτηρίστηκε μόνο από
πολέμους, αλλά και από επαναστάσεις και διαλύσεις αυτοκρατοριών. Το ίδιο
ομιχλώδης έγινε και η διάκριση ανάμεσα σε πόλεμο και ειρήνη, με πιο
χαρακτηριστικό παράδειγμα τη Μέση Ανατολή. Αντίθετα με τους παραδοσιακούς
πολέμους, οι πόλεμοι εκεί διεξάγονται με τελικούς στόχους που δεν είναι
διαπραγματεύσιμοι, όπως η «άνευ όρων παράδοση».

Υπάρχει σήμερα, όπως υπήρχε και σε όλον τον 20ό αιώνα, πλήρης ανυπαρξία
οποιασδήποτε διεθνούς αρχής που να είναι σε θέση να ελέγξει ή να διευθετήσει
τις ένοπλες συρράξεις. Μια μοναδική υπερδύναμη, όπως οι ΗΠΑ, δεν μπορεί να
αντισταθμίσει την ανυπαρξία παγκόσμιων αρχών. Ακόμη και όταν ιδρύονται διεθνή
δικαστήρια κοινή συναινέσει, όπως το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, οι κρίσεις
τους δεν γίνονται απαραιτήτως αποδεκτές ως νόμιμες και δεσμευτικές.

Υπάρχει μια μεγάλη διαφορά ανάμεσα στον 21ο και τον 20ό αιώνα, όταν οι πόλεμοι
διεξάγονταν σε έναν εδαφικά διαιρεμένο κόσμο όπου ισχυρές κυβερνήσεις είχαν το
μονοπώλιο της εξουσίας. Τα τελευταία 30 χρόνια, το κράτος έχασε αυτό το
μονοπώλιο. Τα υλικά του πολέμου είναι τώρα διαθέσιμα και σε μη κρατικές
οντότητες. Οι συγκρούσεις εντός των κρατών έχουν γίνει πιο σοβαρές. Τόσο η
φύση των ένοπλων συγκρούσεων όσο και οι μέθοδοι διακανονισμού έχουν αλλάξει
βαθιά λόγω του μετασχηματισμού του παγκόσμιου συστήματος κυρίαρχων κρατών.

Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης και των ευρωπαϊκών κομμουνιστικών καθεστώτων
επέτεινε την αστάθεια. Ποιοι υπάρχοντες μηχανισμοί μπορούν να ελέγξουν και να
διευθετήσουν αυτές τις συγκρούσεις; Τα δεδομένα είναι απογοητευτικά. Καμιά από
τις ένοπλες συγκρούσεις της δεκαετίας του 1990 δεν έληξε με έναν σταθερό
διακανονισμό. Είναι επίσης φανερό ότι οι ΗΠΑ απέτυχαν και δεν πρόκειται να
πετύχουν να επιβάλουν μια νέα παγκόσμια τάξη μονομερώς, παρά την ισχύ τους και
τις (βραχύβιες) συμμαχίες τους. Μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, η διαχείριση της
ειρήνης και του πολέμου γίνεται με αυτοσχεδιασμούς, όπως στα Βαλκάνια, όπου οι
εσωτερικές συγκρούσεις κατεστάλησαν με εξωτερική στρατιωτική επέμβαση, όμως
παραμένει ασαφές αν από τέτοιες επεμβάσεις μπορεί να προκύψει ένα γενικό
μοντέλο για τον έλεγχο των συγκρούσεων.

Στον 21ο αιώνα, η ισορροπία ανάμεσα στον πόλεμο και την ειρήνη θα εξαρτηθεί
όχι από νέους μηχανισμούς διαπραγμάτευσης και διακανονισμού, αλλά από την
εσωτερική σταθερότητα. Χώρες με ακμάζουσες οικονομίες και καλύτερη κατανομή
του εισοδήματος μεταξύ των πολιτών τους τείνουν να είναι λιγότερο ασταθείς.
Δεν υπάρχουν πάντως άμεσες προοπτικές βελτίωσης σε χώρες με ασταθείς κεντρικές
κυβερνήσεις.

Και μια απόπειρα πρόβλεψης: οι πόλεμοι στον 21ο αιώνα θα είναι λιγότερο
φονικοί από ό,τι ήταν στον 20ό. Όμως, η ένοπλη βία θα παραμείνει πανταχού
παρούσα και ενδημική – συχνά και επιδημική – σε ένα μεγάλο μέρος του κόσμου. Η
προοπτική ενός αιώνα ειρήνης μοιάζει απόμακρη.

INFO

Από το άρθρο του ιστορικού – φιλοσόφου Έρικ Χόμπσμπομ «War and peace» στο
περιοδικό «London Review of Books».