ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η εικόνα… του «άλλου»

Στα σχολικά βιβλία της Ιστορίας, κυρίως, οι μαθητές από το Δημοτικό ακόμη,
«διαβάζουν» το παρελθόν του τόπου τους, τις σχέσεις της χώρας τους με τις
γειτονικές χώρες και διαμορφώνουν απόψεις, στάσεις και διαθέσεις.

Στη Σύσταση για την εκπαίδευση (άρθρο 15) της UNESCO (1974) επισημαίνεται ότι
τα σχολικά βιβλία της Ιστορίας πρέπει να παρουσιάζουν σε βάθος τους παράγοντες
και τις καταστάσεις που αποτελούν σημεία έντασης και προστριβής ανάμεσα στις
χώρες. Έτσι «να αποκαλύπτονται τα πραγματικά συμφέροντα των λαών και εκείνα
των ομάδων που μονοπωλούν την οικονομική και πολιτική εξουσία ασκούν την
εκμετάλλευση και υποθάλπουν τον πόλεμο».

Όταν τα σχολικά βιβλία Ιστορίας της χώρας μας και της Τουρκίας αναφέρονται
στην περίοδο της τουρκικής κυριαρχίας στη Βαλκανική και την Ελληνική
Επανάσταση, η περιγραφή των συγκρούσεων φαίνεται να εμπνέουν τους συγγραφείς
περισσότερο από την ανάλυση των πραγματικών αιτιών. Κοντολογίς ο πόλεμος, οι
σφαγές, η αδικία, οι βαρβαρότητες, παρουσιάζονται σαν «εθνικό ελάττωμα» του
«άλλου», εμποδίζοντας έτσι τις νέες γενιές να ξεχωρίσουν τα αίτια. Η βία της
εξουσίας γίνεται φυσικό χαρακτηριστικό ενός έθνους.

Είναι αλήθεια ότι σήμερα υπάρχει μια φραστική εξομάλυνση στα σημεία τριβής και
αποφεύγονται συστηματικά φορτισμένοι όροι, όπως για παράδειγμα οι λεπτομερείς
περιγραφές βίαιων πράξεων που αποτελούσαν κύριο χαρακτηριστικό στα παλαιότερα
σχολικά βιβλία Ιστορίας. Όμως, σε καμιά περίπτωση η διαπραγμάτευση των
ιστορικών γεγονότων δεν είναι απαλλαγμένη από στερεότυπα και η περιφρονητική
και εχθρική περιγραφή των Τούρκων στα ελληνικά σχολικά βιβλία και των Ελλήνων
στα τουρκικά παραπέμπει άμεσα και σαφώς στην προσπάθεια δημιουργίας της
εικόνας του «έθνους των κακών» ως αρνητική φωτογραφία του «έθνους των καλών».

Η Ιστορία εκτοπισμένη στη λέξη «μνήμη», μια λέξη πασπαρτού, γίνεται το όργανο
μιας «διαχείρισης» που εξαρτάται περισσότερο από τις σχέσεις των δύο χωρών στο
παρόν.

Στα σημεία που αφορούν τις αναλύσεις για τη φυσιογνωμία τού ενός ή του άλλου
λαού, η εικόνα των άλλων αποδίδει αρνητικά χαρακτηριστικά σε εθνότητες.
Ταυτίζει επιμέρους ομάδες με ολόκληρο λαό, ταυτίζει τους λαούς με τις εξουσίες
ή κυβερνήσεις. Εμφανίζει τα έθνη σαν απόλυτα συνεκτικές ομάδες, χωρίς
εσωτερικές διακρίσεις και διαφορές, χωρίς συγκρουόμενα συμφέροντα, με
χαρακτηριστικά καλά ή κακά, στατικά και απαράλλακτα σαν από τη φύση δοσμένα.
Αυτό σημαίνει ότι η αυταρχική διακυβέρνηση, οι αυτοκρατορίες, η αποικιοκρατία,
ο πόλεμος, ο επεκτατισμός, η βία «φυσικοποιούνται» και δεν εμφανίζονται στους
μαθητές/τριες σαν κοινωνικό φαινόμενο, που έχει σχέση με την ιστορική περίοδο,
το είδος διακυβέρνησης, την οργάνωση των κοινωνιών, τα καθεστώτα, τις
πολιτικές ηγεσίες.

Ένα ολόκληρο ιδεολογικό πρετ α πορτέ» ξετυλίγεται στις σελίδες τους και η
επιλεκτική μνήμη είναι πανταχού παρούσα. Σε άλλα υπερβάλλουν, σε άλλα τηρούν
βαθιά σιωπή.

Έτσι για τα τουρκικά σχολικά βιβλία Ιστορίας, η Ελληνική Επανάσταση
αντιμετωπίζεται σαν ένα δυσάρεστο γεγονός της τουρκικής Ιστορίας. Η ίδια η
λύση του ελληνικού ζητήματος και η δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους
παρουσιάζεται αποκλειστικά και μόνον ως συνέπεια της ανάμειξης των ξένων
δυνάμεων. Σύμφωνα με τα τουρκικά βιβλία Ιστορίας, «οι Έλληνες είχαν τα
περισσότερα προνόμια, και σε σχέση με άλλους χριστιανικούς λαούς ήταν πιο
εύποροι και πιο φωτισμένοι». Υποβάλλεται η ιδέα ότι οι Έλληνες είναι
αχάριστοι, αχόρταγοι, φιλοπόλεμοι και επεκτατιστές, και ότι είναι φυσικό ή
εθνικό τους χαρακτηριστικό το να έχουν συνέχεια «απλωμένο το χέρι».

Η πολιτική μάθηση από μια διαστρεβλωτική εικόνα της Ιστορίας είναι διπλή.
Κατασκευάζει μία εικόνα των άλλων που αποκλείει τη δυνατότητα σύλληψης ή
αποδοχής της ιδέας για κάθε είδους συμμαχία ή συνύπαρξη με τους «κακούς» των
άλλων εθνών.

Ως προς τον εθνικό εαυτό, αυτή η πολιτική μάθηση, που ταυτίζει τον
ολοκληρωτισμό και τον πόλεμο με εθνικά ελαττώματα, εμποδίζει τις νέες γενιές
να αναγνωρίσουν τα κοινωνικά και πολιτικά αίτια των πολέμων και των αυταρχικών
εξουσιών. Έτσι, αφήνει απροστάτευτες τις νέες γενιές όχι μόνον από τους
δικτάτορες και πολεμοκάπηλους των άλλων, αλλά και τους δικούς τους. Η ταύτιση
της βίας των εξουσιών με «φυσικά» χαρακτηριστικά των «κακών» εθνών ανοίγει τον
δρόμο προς τους πατριδοκάπηλους και πολεμοκάπηλους.