ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Φυλακή: με ψυχή ή χωρίς;

Ο τοίχος είναι η πέτρινη φυλακή.

Η πόρτα είναι η ξύλινη φυλακή.

Οι δεσμοφύλακες είναι η φυλακή με σάρκα και οστά.

Βίκτ. Ουγκώ, Η τελευταία μέρα ενός κατάδικου

Η σχέση και η αλληλεπίδραση «φυσικού χώρου – ψυχολογικού χώρου – ζωτικού
χώρου» είναι κρίσιμη για την ισορροπία του σύγχρονου ανθρώπου, καθώς ο χώρος
γίνεται φορέας του χρόνου και όχημα των εμπειριών, δηλαδή μετατρέπεται σε
κομμάτι της ταυτότητας του καθενός.

Η ψυχή του χώρου αναγνωρίζεται σε σχέση «μ’ εμάς» ή «μ’ αυτούς», ανεξάρτητα
από την επένδυσή του σε εικόνες και λέξεις. Το βάθος και τα όρια ενός χώρου
μετρώνται με το κατά πόσον μπορούν να μετουσιώσουν μια αρνητική σκέψη σε
θετική.

Ο χώρος διαμορφώνεται για τους χρήστες, αλλά και οι χρήστες διαμορφώνουν τον
χώρο (τους) και τον χρησιμοποιούν όχι με τυχαίο τρόπο.

Ο κανονιστικός όμως χώρος έχει τη δική του αυτοτελή επίδραση στην ψυχολογία
του ατόμου καθώς ασκεί πάνω του χειραγωγική λειτουργία.

Οι «κλειστοί κοινωνικοί οργανισμοί», όπως είναι οι φυλακές και γενικότερα τα
σωφρονιστικά καταστήματα, έχουν ειδικό σκοπό και αναπτύσσονται σ’ έναν
περιορισμένο χώρο που συνεπάγεται και ένα εξίσου κλειστό κοινωνικό κύκλωμα, ως
οιονεί-milieu.

Η κοινωνική απομόνωση του οργανισμού, η συγκέντρωση όλων των δραστηριοτήτων
των εγκλείστων στον ίδιο χώρο, ο ομαδικός έλεγχος (πειθαρχία, περιορισμοί,
καταστολή) καταλύουν κάθε προσωπικό στοιχείο και απορροφούν την προσωπικότητα.

Μολονότι η ομοιότητα των χώρων δεν ισοδυναμεί με ταυτότητα κοινωνικών αξιών ή
«με ομαδική ταυτότητα», η δομή του φυσικού χώρου όχι μόνον προσδιορίζει αλλά
και ερμηνεύει την κουλτούρα των ανθρώπων που ζουν «εντός του».

Στη φυλακή οι διαπροσωπικές αποστάσεις έχουν το δικό τους νόημα, καθώς ο
ζωτικός χώρος συνιστά αναγκαίο αμυντικό οχυρό.

Η αρνητικά φορτισμένη ψυχογεωγραφία λαβυρίνθων πιέζει τον έγκλειστο να
ταυτισθεί με το περιβάλλον και τα σωφρονιστικά μοντέλα συμπεριφοράς,
διαιρώντας και διχάζοντας την «ελευθερία του».

Η διαλεκτική σχέση της Αναγκαιότητας (προδιαγραφές του σωφρονιστικού
συστήματος) με την Ελευθερία άλλοτε οδηγεί σε καταναγκαστικούς φορμαλισμούς κι
άλλοτε σε απελευθέρωση μιας βιωματικής φαντασίας, μιας ουτοπικής δηλαδή βίωσης
ενός «χώρου ελευθερίας» πέραν της χτισμένης ύλης των φυλακών.

Ο ουτοπικός χώρος του φυλακισμένου συγκροτείται πρώτα από μια αρνητική σχέση /
στάση ως προς την κυρίαρχη εξουσία και δευτερευόντως από μια συχνά αφηρημένη
και ασαφή πρόταση προσωπικής εξόδου. Ο τόπος που δεν υπάρχει, ο ου-τόπος, για
τον φυλακισμένο εκτείνεται απροσδιόριστα έξω από τα κάγκελα, έξω από τον
«σωτήριο χώρο των ιδρυμάτων».

Ο φυλακισμένος χώρος περιλαμβάνει τόσο την καθημερινότητα όσο και τα
φαντασιακά τοπία, όπως και τις βιωματικές αξίες που προσδίδει σ’ αυτά ο
χρήστης/κρατούμενος.

Η μορφή και η υφή του χώρου εκφράζουν την «ποιητική του», γι’ αυτό και ο
φυλακισμένος χώρος διαμορφώνει δικές του χωρο-σχέσεις και χωρο-καταστάσεις.

Η κατασκευή των φυλακών έπεται λοιπόν της επιλογής του σωφρονιστικού
συστήματος. Η «κοινωνική μηχανική» της χωρικής οργάνωσης και της μορφολογίας
προϋποθέτει συμφωνία για τη χρήση. Κάθε σωφρονιστικό σύστημα προσεγγίζει όμως
διαφορετικά τον «χώρο».

Γι’ αυτό και στη χώρα μας πρέπει επιτέλους: 1) Να ανοίξουμε και να
καταστήσουμε ορατό, άρα και ελέγξιμο, τον φάκελο «Ελληνικές φυλακές 2002». 2)
Να αποφασίσουμε ποιο σωφρονιστικό σύστημα με ποια υποδομή και ποιο προσωπικό
πρέπει να ακολουθήσουμε και 3) η διακομματική επιτροπή να παρέμβει ­ με ειδική
εξουσιοδότηση ­ να σπάσει το πύον και να θεραπεύσει τις υπάρχουσες χρόνιες
πληγές του συστήματος.

Διαφορετικά εμείς θα φυλακολογούμε κι αυτοί θα σαπίζουν ή θα
αλληλο-σκοτώνονται.

ΥΓ: Είναι αυτονόητο ότι όλοι οι εγκληματολόγοι είμαστε στο πλευρό της
Πολιτείας για το θαρραλέο αυτό εγχείρημα

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.