Διαστάσεις Το μυστήριο του εγκεφάλου

Κάποτε έλεγαν ότι το μέλλον του καθενός μας είναι γραμμένο στ’ άστρα. Τώρα
λένε ότι είναι γραμμένο στα γονίδια. Και το περιβάλλον; Πόσο μετρά το
περιβάλλον;

Βολφ Σίνγκερ: «Ένας εγκέφαλος που γνωρίζει, είναι διαφορετικός από έναν αμαθή εγκέφαλο»

Στις αρχές του περασμένου αιώνα, ο Ραμόν υ Καχάλ ανέπτυξε μία θεωρία σύμφωνα
με την οποία ο εγκέφαλος είναι ένα σύστημα το οποίο επεξεργάζεται πληροφορίες
και χρειάζεται ερεθίσματα για να παραμένει ενεργός. Ο Ισπανός βιολόγος, ο
οποίος το 1906 τιμήθηκε με το βραβείο Νόμπελ, πίστευε ότι όλα γίνονται μέσα
από μια γραμμική σειρά λειτουργιών που ξεκινούν από τα αισθητήρια όργανα και
συνεχίζονται μέχρι να φθάσουν σε δομές υψηλού επιπέδου. Τώρα, πια, ξέρουμε ότι
ο εγκέφαλος δεν είναι οργανωμένος με αυτόν τον τρόπο, λέει στην Ελ Παϊς
ο Βολφ Σίνγκερ, διευθυντής από το 1980 του Ινστιτούτου Μαξ Πλανκ για την
Έρευνα του Εγκεφάλου, που εδρεύει στη Φραγκφούρτη. Ο εγκέφαλος είναι ένα
σύστημα που εκτελεί παράλληλα πολλές αναλυτικές και ρυθμιστικές λειτουργίες.
Δεν υπάρχει ενιαίο συντονιστικό κέντρο, αλλά μια ταυτόχρονη και συγχρονισμένη
δραστηριότητα ενός τεράστιου αριθμού νευρονίων, που είναι κατανεμημένα σε
διάφορα σημεία του εγκεφάλου. Όταν έχουμε μπροστά μας, για παράδειγμα, ένα
σκυλί που τρέχει, γαυγίζει και δείχνει τα δόντια του, υπάρχουν δραστηριότητες
σε μια σειρά ζωνών: άλλες αναλύουν την έκφραση του προσώπου του σκύλου, άλλες
τον ήχο που βγάζει, άλλες τη σχέση του με άλλα αντικείμενα. Όλα αυτά πρέπει να
συνδεθούν μεταξύ τους για να καταλάβουμε τι έχουμε μπροστά μας.

Το ερώτημα που δημιουργείται είναι αναπόφευκτο: τι είναι και πού βρίσκεται η
συνείδηση; Σύμφωνα με τον Γερμανό νευροβιολόγο, υπάρχουν διάφορα επίπεδα
συνείδησης. Το πιο στοιχειώδες το διαθέτουν και τα ζώα, και αφορά την
ικανότητα να έχουν επίγνωση των συναισθημάτων τους, των σκέψεών τους, των
πράξεών τους. Τα ζώα δεν μπορούν όμως να κάνουν πολύ περισσότερα πράγματα, για
παράδειγμα να επεξεργαστούν μια θεωρία του νου. Αδυνατούν να αναπτύξουν
αφηρημένους συμβολικούς κώδικες με συγκεκριμένο περιεχόμενο, και η γλώσσα των
σημείων που μπορούν να μάθουν είναι φτωχή. Αυτός είναι πιθανότατα ο λόγος που
δεν έχουν μπορέσει να δημιουργήσουν έναν πολιτισμό. Ο άνθρωπος διαθέτει πολύ
περισσότερο εγκεφαλικό φλοιό, και το ενδιαφέρον έγκειται στον τρόπο με τον
οποίο συνδέονται μεταξύ τους τα νευρόνια αυτού του φλοιού. Ένα και μόνο
νευρόνιο δέχεται 20.000 ερεθίσματα από άλλα κύτταρα, και τα περισσότερα
προέρχονται από τον εγκεφαλικό φλοιό. Όταν γεννιέται, ο εγκέφαλος είναι ήδη
πλούσιος σε πληροφορίες, καθώς μέσω των γονιδίων δέχεται μεγάλη ποσότητα
γνώσεων. Στη συνέχεια, πιάνει δουλειά το περιβάλλον.

Όσο συσσωρεύεις γνώση, αλλάζεις, τονίζει ο Σίνγκερ. Ένας εγκέφαλος που
γνωρίζει, είναι διαφορετικός από έναν αμαθή εγκέφαλο. Με αυτήν την έννοια, ο
εγκέφαλός μας είναι πάντα λίγο μπροστά από εμάς.