ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το «φάντασμα» αξιολόγησης

Αυτές τις ημέρες συζητήθηκε στη Βουλή και πάλι η αξιολόγηση του εκπαιδευτικού.
Είκοσι χρόνια μετά την κατάργηση του επιθεωρητισμού (1982), η αξιολόγηση
περιφέρεται ως απειλή και φάντασμα. Η εικοσαετής αναστολή πιστώνεται στους
εκπαιδευτικούς, αν και αξιοποιείται για τη νομιμοποίηση πιο αυταρχικών μέτρων.
Ο Νόμος 2525/1997 προέβλεπε Σώμα Μονίμων Αξιολογητών!

Η σημερινή ηγεσία του υπουργείου Παιδείας το επαναφέρει, στο πλαίσιο της
πολιτικής της για άμβλυνση των αρνητικών επιπτώσεων της λεγόμενης
«εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης» του 1997. Παράδειγμα είναι το Εξεταστικό και η
κατάργηση του Σώματος Μονίμων Αξιολογητών. Αυτή η επιλογή κάνει και πιο εύκολη
τη συναίνεση. Έτσι, η πολιτική της προβάλλεται ως επιτυχής, χωρίς να βαθαίνει
ο ουσιαστικός εκδημοκρατισμός στην εκπαίδευση.

Κάτι τέτοιο επιχειρείται και με τη δέσμη των συνδυασμένων ρυθμίσεων για τη
διοίκηση της εκπαίδευσης, την αξιολόγηση και την επιμόρφωση. Τα μέτρα
συγκροτούν μια πολιτική αποκεντρωμένου συγκεντρωτισμού (περιφερειακές
διευθύνσεις) για αποτελεσματικότερη άσκηση ιεραρχικού και αυταρχικού κεντρικού
ελέγχου στο έργο των εκπαιδευτικών. Δίνεται προτεραιότητα στο μάνατζμεντ
(διοικητικές θέσεις, κίνητρα, αρμοδιότητες) εις βάρος της εκπαιδευτικής
διαδικασίας. Κάτω από αυτές τις προϋποθέσεις, η αξιολόγηση επιτελεί μια
ιεραρχική επιτήρηση, με τρόπο που «κανονικοποιεί» και εξαναγκάζει στην
ομοιογένεια. Η εξατομίκευση της ευθύνης προωθεί την ιδεολογία του
«ατομικισμού» και την ίδια στιγμή καταργεί την «αξιοπρέπεια της ατομικότητας».
Οι ίδιοι οι επιτηρητές επιτηρούνται μέσα σε ένα πλαίσιο ιεραρχικής πυραμίδας.
Η έκθεση «υπηρεσιακής ευδοκιμότητας» μετατρέπει τον εκπαιδευτικό σε
ντοκουμέντο για χρήση. Η προβλεπόμενη «αυτοαξιολόγηση» αντικειμενικά θα
συμμορφώνεται στα κριτήρια της ιεραρχικής αξιολόγησης. Η «προαιρετικότητα»
ουσιαστικά θα ακυρώνεται. Το δικαίωμα ένστασης θα εμπλέκει τον εκπαιδευτικό σε
μια διαδικασία εμπέδωσης του συστήματος. Το κόστος της είναι μεγάλο. Είναι
περιστασιακή και περιπτωσιακή. Καταργεί την «ιστορία» της καθημερινότητας για
να «μετρήσει». Μια τέτοια αξιολόγηση δεν προσφέρεται για ευαισθητοποίηση των
εκπαιδευτικών. Κυριαρχεί έντονος διοικητισμός εις βάρος της παιδαγωγικής
κριτικής και του στοχασμού.

Πρόκειται για μια αξιολόγηση από τα πάνω και από τα έξω, που επιτηρεί και
συμμορφώνει.

Αν δεχθούμε τα παραπάνω, οι εκπαιδευτικοί νομιμοποιούνται, επιστημονικά και
πολιτικά, να απορρίπτουν αυταρχικές εκδοχές αξιολόγησης, καθώς προστατεύουν το
έργο τους. Αν και εργάζονται σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που αναπαράγει τις
υφιστάμενες σχέσεις άνισης κατανομής πλούτου και προνομίων, δεν αποδέχονται
παθητικά την επιτήρηση. Η άσκηση ελέγχου δεν γίνεται χωρίς συγκρούσεις και
αντιθέσεις. Αυτές θα μπορούσαν να έχουν αξιοποιηθεί, 20 χρόνια τώρα, ώστε να
προωθηθεί μια άλλη εφαρμοσμένη συνολική πρόταση για την εκπαίδευση και την
κοινωνία.

Σε μια τέτοια περίπτωση, οι εκπαιδευτικοί θα μπορούσαν να έχουν αναδείξει ως
πεδίο παρέμβασης τη σχολική μονάδα και τον Σύλλογο Διδασκόντων για τη
διαμόρφωση εσωτερικής εκπαιδευτικής πολιτικής της μονάδας με συλλογικές
διαδικασίες στον προγραμματισμό, τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και τον δημόσιο
απολογισμό. Σε μια τέτοια αξιολόγηση από τα μέσα και από τα κάτω έχουν
προτεραιότητα ζητήματα όπως η σχολική αποτυχία, η διαρροή, ο ρατσισμός, ο
εκδημοκρατισμός του περιεχομένου και της διαδικασίας, η αντισταθμιστική
προληπτική παρέμβαση, η επαγγελματική ανάπτυξη του εκπαιδευτικού κ.ο.κ. Έτσι,
θα ήταν δυσκολότερη η επιβολή αυταρχικών μορφών αξιολόγησης.

Πάντως, και σήμερα, η εστίαση της αντιπαράθεσης στην αξιολόγηση έχει πολύ
περιορισμένα όρια: στο ελληνικό σχολείο, παρά τον εκδημοκρατισμό του, έχει
διαμορφωθεί ένα συμμορφωτικό πλαίσιο εργασίας που επιτελεί τις κοινωνικές
λειτουργίες οι οποίες «καταλογίζονται» στην αξιολόγηση του εκπαιδευτικού. Η
άτυπη «μαθητεία» στο επάγγελμα, η ανεργία, οι διαγωνισμοί του ΑΣΕΠ, οι
προσλήψεις αναπληρωτών, η υποδοχή των νεοδιόριστων, τα βιβλία με τα «έτοιμα
μαθήματα», ο αιφνιδιασμός των αλλαγών, η εντατικοποίηση, η λειτουργία των
φροντιστηρίων (ως υπόδειγμα), οι εξετάσεις, η ρητορική τής κρίσης του σχολείου
κ.ά. συγκροτούν μια πολιτική «πανοπτικής» διαρκούς διακριτικής επιτήρησης. Η
αξιολόγηση που προωθείται ίσως κάνει αυτή την επιτήρηση πιο ορατή και πιο
αδιάκριτη. Πρόκειται για «εισβολή». Από αυτή την άποψη απαιτείται μια εφ’ όλης
της ύλης επαναδιαπραγμάτευση.

Ο Γιώργος Μαυρογιώργος είναι καθηγητής Παιδαγωγικής στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.