Εύκολη λύση οι κατηγορίες εναντίον του Ισλάμ

Οι τρομοκρατικές επιθέσεις στην Αμερική και ο πόλεμος εναντίον των Ταλιμπάν
άνοιξαν έναν μεγάλο διάλογο για τη σχέση μεταξύ κουλτούρας και οικονομικής
ανάπτυξης. Μήπως ο ισλαμικός κόσμος απέχει από τον εκσυγχρονισμό, επειδή η
κουλτούρα του είναι παγιδευμένη στον Μεσαίωνα; Μήπως η βραδεία οικονομική
ανάπτυξη, στο μεγαλύτερο μέρος της Μέσης Ανατολής και της Κεντρικής Ασίας,
είναι αποτέλεσμα της θρησκευτικής νοοτροπίας, η οποία είναι εχθρική προς την
οικονομική ανάπτυξη;

Η συνηθισμένη κατηγορία που ακούγεται είναι ότι ο ισλαμικός κόσμος έχασε την
επαφή του με τα επιτεύγματα του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού, όταν το κράτος και η
θρησκεία διαχωρίστηκαν, υιοθετήθηκαν οι μοντέρνες επιστημονικές ιδέες και η
κοινωνική θέση της γυναίκας βελτιώθηκε. Το αποτέλεσμα, όπως υποστηρίζεται,
ήταν ότι ο ισλαμικός κόσμος δεν μπορεί να ανταποκριθεί στις ανάγκες του
εκσυγχρονισμού, είτε στην τεχνολογία είτε στις πολιτισμικές πρακτικές, όπως η
απόδοση δικαιωμάτων στις γυναίκες, που είναι αναγκαίες για την οικονομική
επιτυχία στον μοντέρνο κόσμο.

Ο Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο Πανεπιστήμιο Harvard

Όπως συμβαίνει πάντοτε με τις χονδροειδείς γενικεύσεις, τα ψήγματα αληθείας
αναμειγνύονται με μια μάζα σύγχυσης. Η αλήθεια είναι ότι ορισμένες
πολιτισμικές πρακτικές υποστηρίζουν τον οικονομικό εκσυγχρονισμό. Αυτές
περιλαμβάνουν μία τάση προς την παροχή μεγαλύτερης ισότητας μεταξύ ανδρών και
γυναικών και τους ρόλους τους στην κοινωνία. Μία κουλτούρα που ανταμείβει την
απόκτηση εκπαιδευτικών εφοδίων με υψηλότερο κοινωνικό στάτους. Την
εκκοσμίκευση πολλών πτυχών της σύγχρονης ζωής, περιλαμβανομένης της
αναγνώρισης της αξίας της μοντέρνας επιστήμης. Και, τέλος, τις πολιτισμικές
πρακτικές που ενισχύουν την κοινωνική κινητικότητα μέσω της επιλογής των
επαγγελμάτων. Ένα από τα σφάλματα είναι να πιστεύει κανείς ότι κάποιες
κουλτούρες είναι στατικές και αρνητικά διακείμενες στην αλλαγή, ενώ κάποιες
άλλες είναι μοντέρνες.

Αλλαγές

Σε όλα τα μέρη του κόσμου, οι κουλτούρες έπρεπε να αλλάξουν για να
προσαρμοστούν στις αλλαγές της οικονομικής οργάνωσης, της τεχνολογίας και της
επιστημονικής γνώσης των τελευταίων διακοσίων χρόνων. Στη Δυτική Ευρώπη και
τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, η πολιτισμική παραδοχή της κοινωνικής
και οικονομικής ισότητας μεταξύ των ανδρών και των γυναικών αποτέλεσε μια
μακρά διαδικασία πολιτικών αγώνων και αλλαγής των κοινωνικών δομών. Η ταχύτητα
των αλλαγών διέφερε σημαντικά μεταξύ διαφορετικών περιοχών και πολιτισμικών
υπο-ομάδων.

Ο ισλαμικός κόσμος, που καταλαμβάνει έκταση μεγαλύτερη των 15.000 χιλιομέτρων,
δεκάδες χώρες και περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο πιστούς, παρουσιάζει
εξίσου μεγάλη πολιτισμική ποικιλία. Οι ισλαμικές χώρες της Μεσογείου (όπως το
Μαρόκο, η Τυνησία, η Αίγυπτος και η Τουρκία) διαφέρουν πολιτισμικά από τις
ισλαμικές χώρες της Αραβικής Χερσονήσου (όπως η Σαουδική Αραβία, η Υεμένη και
το Ομάν). Οι τελευταίες διαφέρουν, με τη σειρά τους, από τις ισλαμικές χώρες
της Κεντρικής Ασίας (όπως το Αφγανιστάν, το Πακιστάν και το Τατζικιστάν), της
Νοτιοανατολικής Ασίας (όπως η Ινδονησία και η Μαλαισία) και της Νότιας Αφρικής
(όπως το Μαλί και το Τσαντ).

Αναλογιστείτε ένα παράδειγμα: τον αριθμό των παιδιών, ανά γυναίκα, στην
κοινωνία, που είναι γνωστός ως «ολικός ρυθμός γεννητικότητας». Σε κοινωνίες
όπου δεν επιτρέπεται στις γυναίκες να εργάζονται και μένουν σπίτι ανατρέφοντας
παιδιά, ο αριθμός των παιδιών είναι πολύ υψηλός. Η οικονομική ανάπτυξη
διατηρείται σε χαμηλά επίπεδα. Όταν τα φτωχά νοικοκυριά έχουν πολλά παιδιά, η
εκπαίδευση που προσλαμβάνει κάθε παιδί είναι επίσης μειωμένη.

Η αποχή των γυναικών από την αγορά εργασίας καθυστερεί την οικονομική ανάπτυξη

Σε ορισμένα μέρη του ισλαμικού κόσμου, και κυρίως στην Αραβική Χερσόνησο, ο
ρυθμός γεννητικότητας είναι πολύ υψηλός. Μια γυναίκα στην Υεμένη θα φέρει στον
κόσμο, κατά μέσον όρο, περισσότερα από επτά παιδιά κατά τη διάρκεια της ζωής
της. Στη Σαουδική Αραβία, ο αντίστοιχος ρυθμός είναι περισσότερα από έξι
παιδιά. Σε άλλα μέρη του αραβικού κόσμου, ο ρυθμός γεννητικότητας είναι κατά
πολύ χαμηλότερος και μειώθηκε ακόμη περισσότερο τις τελευταίες δεκαετίες,
δείχνοντας μια αλλαγή των πολιτισμικών πλαισίων. Στην Τυνησία, ο μέρος όρος
γεννητικότητας, ενώ στη δεκαετία του ’70 ήταν 6,2 παιδιά, σήμερα είναι 2,3.
Δηλαδή, οριακά υψηλότερα από τα 2 των Ηνωμένων Πολιτειών. Αντίστοιχα, ο μέσος
όρος γεννητικότητας στην Τουρκία ήταν 5,2 στις αρχές της δεκαετίας του ’70 και
στα τέλη της δεκαετίας του ’90 ήταν 2,7. Ανάλογους ρυθμούς μείωσης της
γεννητικότητας εμφανίζει και η Ινδονησία. Σε αυτές τις κοινωνίες, οι γυναίκες
εισήλθαν σε μεγαλύτερο βαθμό στο εργατικό δυναμικό, παράγοντας οικονομικά
οφέλη και βελτιώνοντας την κοινωνική τους θέση.

Μπορούμε, γι’ αυτόν τον λόγο, να σημειώσουμε ότι στις ισλαμικές κοινωνίες,
όπως η Τυνησία, η Τουρκία, η Ινδονησία και η Μαλαισία, η οικονομική ανάπτυξη
και οι πολιτισμικές αλλαγές έχουν προωθηθεί σημαντικά κατά τη διάρκεια των
τελευταίων τριών δεκαετιών. Ορισμένες από αυτές τις χώρες συγκαταλέγονται
μεταξύ των ταχύτερα αναπτυσσόμενων οικονομιών του κόσμου, στις τελευταίες
δεκαετίες. Η ισλαμική κουλτούρα δεν στάθηκε εμπόδιο στην ανάπτυξη, ούτε υπήρξε
στατική. Όπως και σε άλλα μέρη του κόσμου, η κουλτούρα σε αυτές τις χώρες
έδειξε την ικανότητά της να προσαρμόζεται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.

Στην Αραβική Χερσόνησο, οι πολιτισμικές αλλαγές ακολούθησαν βραδύτερη πορεία,
όπως συνέβη και με την οικονομική ανάπτυξη. Οι αιτίες γι’ αυτήν την
καθυστέρηση είναι, κατά πάσα πιθανότητα, δύο: πολιτισμικοί παράγοντες μπορεί
να καθυστέρησαν την οικονομική ανάπτυξη, ενώ η χαμηλή οικονομική απόδοση (ή
αλλιώς οι κακές οικονομικές πολιτικές και η υπερεξάρτηση από το πετρέλαιο)
μπορεί να επιβράδυνε την προσαρμογή των πολιτισμικών πρακτικών στις ανάγκες
μιας μοντέρνας οικονομίας. Σε πολύ μακρινά μέρη, όπως το Αφγανιστάν ή το
Τσαντ, οι ασθενείς συνδέσεις με την παγκόσμια οικονομία ήταν, επίσης, λόγος
καθυστέρησης της διαδικασίας κοινωνικής αλλαγής.

Προκατάληψη

Αυτά τα παραδείγματα πρέπει να μας προειδοποιούν να προσέξουμε τρεις τρέχουσες
τάσεις. Η πρώτη, είναι να βάζουμε εύκολα ταμπέλες σε περίπλοκες και
διαφορετικές κοινωνίες. Η άποψη για έναν ενιαίο συντηρητικό «ισλαμικό κόσμο»
είναι τόσο λανθασμένη όσο και η άποψη για μια ενιαία μοντέρνα «δυτική
κοινωνία». Οι διαφορές είναι πολύ μεγάλες, οι πολιτισμικές πρακτικές
παρουσιάζουν μεγάλη ποικιλία. Οι απλοϊκές ταμπέλες, που γενικεύουν,
αντανακλούν περισσότερη προκατάληψη και λιγότερη αντίληψη του προβλήματος.

Η δεύτερη τάση είναι να πιστεύουμε ότι η κουλτούρα είναι στατική. Οι
κουλτούρες παντού αλλάζουν, λόγω των τεχνολογικών εξελίξεων, της οικονομικής
ανάπτυξης και ­ βεβαίως ­ της παγκοσμιοποίησης. Η τρίτη τάση είναι να
πιστεύουμε ότι η κουλτούρα είναι κλειδί της οικονομικής ανάπτυξης. Η
οικονομική ανάπτυξη καθορίζεται από πολλούς παράγοντες, όπως η γεωγραφία, η
πολιτική κατάσταση, οι διεθνείς σχέσεις και η κουλτούρα. Οι πολιτισμικές
διαφορές μεταξύ των κοινωνιών είναι, πολύ συχνά, το αποτέλεσμα και όχι η αιτία
των διαφορών στην οικονομική ανάπτυξη.

(c) Project Syndicate, Δεκέμβριος 2001

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης