Χάντινγκτον εναντίον Φουκουγιάμα

Δύο καθηγητές, δύο θεωρίες, μια βαθιά διαφορά, που γίνεται ακόμη πιο βαθιά
μετά τα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου. Βρισκόμαστε μπροστά στο τέλος της
ιδεολογίας ή «επιστρέφουμε» σε ένα σκοτεινό μέλλον αντιπαράθεσης πολιτισμών;

Η πρώτη θεωρία ήταν θριαμβική, διά στόματος ενός αναλυτή της Ουάσιγκτον, του
Φράνσις Φουκουγιάμα. Με το έργο του «Το τέλος της ιστορίας», ευαγγελίστηκε ένα
αισιόδοξο μέλλον. Υποστήριξε ότι η ιστορική διαδικασία που εκφράστηκε με τους
«ισμούς» (φεουδαλισμός, κομμουνισμός, φασισμός) έχει φτάσει στο τέλος της. Η
δημοκρατία και οι ελεύθερες αγορές ­ οι πυρηνικές αξίες του δυτικού πολιτισμού
­ αναδείχτηκαν νικηφόρες επί των ανταγωνιστικών συστημάτων. Δεν υπάρχει
καλύτερος τρόπος οργάνωσης της ανθρώπινης κοινωνίας. Τελεία και παύλα.

Όμως, ύστερα ξεπήδησε εκείνη η άλλη ιδέα. Και ήταν σκοτεινή. Τόσο σκοτεινή,
που έμοιαζε με μεσαιωνικό εφιάλτη. Ο θεωρητικός της ήταν ο Σάμιουελ
Χάντινγκτον, καθηγητής του Χάρβαρντ. «Σύγκρουση των πολιτισμών»: σ’ αυτά τα
δυο λόγια έκλεισε τη θεωρία του. Δεν συμμερίζεται την αισιοδοξία τού
Φουκουγιάμα. Βλέπει έναν κόσμο από φυλές. Αρχαία μίση βγαίνουν στην επιφάνεια.
Για όλα «φταίει» ο πολιτισμός, λέει ο Χάντινγκτον. Ο πολιτισμός είναι η
εξέχουσα συγκρουσιακή δύναμη στον σύγχρονο κόσμο. Ο πολιτισμός διαποτίζει έως
το κόκαλο τους ανθρώπους, καθορίζει την ταυτότητα, ξεπερνάει τα σύνορα. Οι
συγκρούσεις ξεπηδούν ανάμεσα στα όρια των πολιτισμών.

Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, η θεωρία του Χάντινγκτον αποκτάει νέο
νόημα. Γιατί αν το δίκιο είναι με το μέρος του, τότε καλύτερα να αρχίσουμε από
τώρα να σκάβουμε καταφύγιο στην αυλή μας.

«Είναι σαφές ότι ο Οσάμα Μπιν Λάντεν πιστεύει πως πρόκειται για μια σύγκρουση
πολιτισμών», λέει ο Χάντινγκτον. «Ο πρόεδρος Μπους μίλησε για πόλεμο κατά της
τρομοκρατίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι πρόκειται για έναν πόλεμο για τον
πολιτισμό, που όμως θα μπορούσε να γίνει σύγκρουση πολιτισμών». Ο Χάντινγκτον
πιστεύει ότι η αντίδραση στα γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου καθορίστηκε από
πολιτιστικούς παράγοντες. «Οι χώρες με πολιτισμούς παρόμοιους με τους δικούς
μας ταυτίστηκαν αμέσως μαζί μας», λέει. Μέσα σ’ αυτόν τον κυκεώνα των δύο
θεωρητικών, το ερώτημα παραμένει: ποιος έχει δίκιο; Ίσως και οι δύο, μέχρις
ενός σημείου. Οι δυνάμεις της παγκοσμιοποίησης που είδε ο Φουκουγιάμα είναι
εκείνες που προκαλούν τα πολιτιστικά μίση του Χάντινγκτον. Αν και τα δύο
αποτελούν ένα ενιαίο φαινόμενο, τότε κανείς από τους δύο θεωρητικούς δεν έχει
άδικο. Όμως, ο Χάντινγκτον επιμένει. «Η υλική πρόοδος δεν θα αλλάξει την
ανθρώπινη φύση», λέει. «Το ίδιο μίσος θα εξακολουθήσει να υπάρχει στην
ανθρώπινη κοινωνία». Και αν αποδειχθεί πως ο Φουκουγιάμα είχε δίκιο; Αν ο
δυτικός πολιτισμός εξαπλωθεί σε όλον τον κόσμο και αυτό το κακό πράγμα που
λέμε «ιστορία» τελειώσει οριστικά, θα παραδεχτεί άραγε ο Χάντινγκτον πως είχε
άδικο; «Α, βέβαια», λέει ο ίδιος. «Όμως, κάτι τέτοιο δεν πρόκειται να συμβεί».