Η φυλακή τού σήμερα με… χρώματα

Δ. Σκουλάκης. «Η απουσία της μορφής». Τα τετράγωνα, τα «πλαίσια» της Τέχνης, μέσα στα οποία αυτοφυλακίζεται ο δημιουργός

«Σκοπός της ζωής μας είναι το σεσημασμένον δέρας της υπάρξεώς μας», είπε πριν
από δεκαετίες ο Εμπειρίκος. Και ο πιο κοντινός μας, ο Καβάφης, μίλησε «για τα
τείχη που μας έκλεισαν χωρίς περίσκεψη, χωρίς αιδώ»… Φυλακή δεν είναι μόνον
ό,τι ορίζεται από κάγκελα και φυλακισμένος δεν είναι μόνον εκείνος που
κοιτάζει προς τα έξω, αδύναμος και περιορισμένος πίσω από κακότεχνες σιδεριές.
Στο άνοιγμα του 21ου αιώνα, φυλακισμένοι είμαστε όλοι μας σε ορατές, αόρατες ή
και δυσδιάκριτες φυλακές…

Σ’ αυτό το αλληγορικό μήνυμα για τον αιχμάλωτο όσο ποτέ σύγχρονο άνθρωπο, που
καθημερινά συνυπογράφει αναρίθμητες δουλείες για να επιβιώσει ­ με την
Τράπεζα, τις πιστωτικές κάρτες αλλά και τη δουλειά, τη σχέση ή τον γάμο ­ και
κινδυνεύει να παραχαραχθεί όσο ποτέ ως οντότητα, θα προσπαθήσει να οδηγήσει
τον θεατή ο τεχνοκριτικός και επικοινωνιολόγος Χάρης Καμπουρίδης, μέσα από μια
πρωτότυπη έκθεση που έχει «πρεμιέρα» τη Δευτέρα 10 Δεκεμβρίου, στις 8.30 το
βράδυ. Ακόμη και ο χώρος που θα φιλοξενεθεί η έκθεση (έως και τις 2
Ιανουαρίου) ­ το Κέντρο Τεχνών στο Πάρκο Ελευθερίας, που κάποτε ήταν το άντρο
των βασανιστών τής ΕΑΤ – ΕΣΑ ­ παραπέμπει στο θέμα της φυλακής και στα δεινά
των φυλακισμένων ανθρώπων και συνειδήσεων…

«Οράματα και Δεσμά»

Γιάννης Γαΐτης. «Οδυσσέας – Σειρήνες». Ο Οδυσσέας δεμένος στο κατάρτι των οραμάτων του, κάποιοι που τραβάνε όπως πάντα κουπί και πίσω τους μια φυλακή, η αιώνια δέσμευση όλων μας…

«Οράματα και Δεσμά» ονομάστηκε από τον εμπνευστή της η Έκθεση και είναι μια
άλλη οπτική ματιά και μια ξεχωριστή προσέγγιση της έννοιας της φυλακής. Η
απεικόνιση άλλωστε της φυλακής, κατά τον Χ. Καμπουρίδη, «έχει εκτεταμένη και
διαχρονική εικονογραφία στην ιστορία της Τέχνης». Την συναντάμε ως θέμα
μυθολογικό, θρησκευτικό ή συμβολικό («Ιωνάς», «Η Δανάη και η Χρυσή Βροχή»,
«Προμηθέας»), ως θέμα κοινωνικό, πολιτικό ή και εθνικό σε κρίσιμες εποχές
(Γκόγια, Νταβίντ, Πικάσο), αλλά και ως θέμα αλληγορικό με στοχαστικές
καλλιτεχνικές αυτοαναφορές σε ολόκληρο τον 20ό αιώνα. Έτσι, η έννοια της
φυλακής διευρύνεται και σε «πολλές άλλες γειτονικές έννοιες, όπως δεσμά,
ζυγός, εξορία, πολιορκία, δέσμευση, εγκλωβισμός, αποκλεισμός, περιθώριο,
κλειστοφοβία…».

Ποιος δεν κουβαλά μέσα του μια φυλακή; Και ποιος θα μπορούσε να ισχυριστεί ή
να συνομολογήσει ότι «ναι, είμαι ελεύθερος;». Η μεγαλύτερη παραβολή για τη
φυλακή των ανθρώπων, στην ιστορία της Τέχνης και της Φιλοσοφίας, είναι οι
«Δεσμώτες του Σπηλαίου», στην «Πολιτεία» του Πλάτωνα που «ούτε λίγο ούτε πολύ
μας λέει ότι όλοι μας είμαστε δεμένοι χειροπόδαρα και, αντί να βλέπουμε τον
κόσμο στις πραγματικές του διαστάσεις, βλέπουμε κάτι σκιές να περνάνε»,
παρατηρεί ο Χάρης Καμπουρίδης. Ο ίδιος, ομολογεί, είναι πολλαπλά φυλακισμένος
και η ιδέα για την πραγμάτωση μιας τέτοιας Έκθεσης είναι τόσο παλιά όσο και οι
«πολλαπλές μου κοινωνικές φυλακίσεις και αυτοφυλακίσεις! Στο κάτω κάτω, νοητοί
κρατούμενοι είμαστε όλοι μας, ιδίως μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, που εγκαταστάθηκε
και ο τρομακτικός φόβος στη ζωή μας. Προηγήθηκαν τα δεσμά όλων μας μέσα από
“αρχεία”, χαρακτηρισμούς και “κάρτες” κι όλα αυτά τα περίεργα και δυσοίωνα που
συνθέτουν το παζλ των προσωπικών δεδομένων, των νέων τεχνολογιών και το
ηλεκτρονικό φακέλωμα…».

Γαβριέλα Σίμωση. Γλυπτό με το όνομα «Ρέα». Τα δεσμά και η φίμωση της γυναίκας ανά τους αιώνες

Ο Τειρεσίας είναι ο επικεφαλής των «δεσμοφυλάκων» του σύγχρονου ανθρώπου, κατά
τον Χ. Καμπουρίδη: «Πρόσφατα, και ενώ έκανα την έρευνα για τη φυλακή στην
Τέχνη, χρειάστηκε να υποστώ αυτό το καφκικό με τις ατέλειωτες ουρές σε μια
Τράπεζα ­ για μία ακόμη δουλεία, ένα δάνειο για αγορά αυτοκινήτου. Και ξαφνικά
διαπιστώνω ότι είμαι σε μαύρη λίστα. Εμφανίζομαι να χρωστάω τρία γραμμάτια που
έχω… εξοφλήσει πριν από 6-7 χρόνια, αλλά η Τράπεζα δεν μπήκε στον κόπο να
ενημερώσει τον Τειρεσία, την Κεντρική μας Ασφάλεια! Όπως παλιά η Ασφάλεια δεν
μας επέτρεπε να ανοίξουμε το στόμα μας, έτσι τώρα και ο Τειρεσίας σού
απαγορεύει να εκφρασθείς καταναλωτικά αν δεν του… αρέσεις». Η φυλακή με
περιοριστικά δεσμά κάπου και κάποτε τελειώνει. Ο κοινωνικός αποκλεισμός είναι
που δεν τελειώνει. Υπάρχουν άνθρωποι που το αντιλαμβάνονται κι άλλοι όχι, αλλά
«με κοινωνικά δεσμά είμαστε όλοι. Ζούμε και εδραιώνουμε μια κοινωνία που έχει
την τάση ό,τι δεν της πάει στην τυποποίησή της να το θεωρεί σκουπίδι. Και
ύστερα αποβάλλει και θέλει να αγνοεί τα σκουπίδια που εκείνη δημιούργησε. Απτό
παράδειγμα οι φυλακές και τα ψυχιατρεία. Ποια γειτονιά και ποιος δήμος θέλει
στα όριά του μια μονάδα, π.χ., επανένταξης ψυχασθενών ή φιλοξενίας φορέων
AIDS; Καμιά. Υπάρχει μια καθαρολαγνία ­ να ‘μαστε όλοι εμείς οι “ενταγμένοι”
σαν τα ανθρωπάκια του Γαΐτη και μακριά, πολύ μακριά μας, τα “σκουπίδια”
μας…».

Κοιτάζοντας γύρω του δεν βλέπει παρά άπειρες φυλακές – ρουτίνες. Στο
λεωφορείο, στο ταξί, στον δρόμο, στο σούπερ-μάρκετ, στην Τράπεζα, στη δέσμευση
μέσα από τη σχέση ή τον γάμο. Στο κομπιούτερ, επιμένει ο Χ. Καμπουρίδης, «όλα
αυτά θα τα λέγαμε “μακροεντολές”. Στην καθημερινότητα δεν είναι παρά
τυποποιημένες συμπεριφορές, που συχνά μας απελευθερώνουν από το χύμα μυαλό
μας, αλλά δεν ανανεώνονται μέσα από μια συνειδητή ένταξη σε κάτι.

Προς τιμήν του Συλλόγου Συμπαράστασης Κρατουμένων «ΟΝΗΣΙΜΟΣ»

Η Έκθεση «Οράματα και Δεσμά – αλληγορίες της Φυλακής στη Νεοελληνική Τέχνη»
πραγματοποιείται προς τιμήν του Συλλόγου Συμπαράστασης Κρατουμένων «ΟΝΗΣΙΜΟΣ»
και θα φιλοξενεί, για τρεις εβδομάδες, περίπου 60 έργα, σαράντα επιφανών
εικαστικών καλλιτεχνών, Ελλήνων και Κυπρίων, από το 1922 έως σήμερα. Μέσα από
όλα τα εκθέματα ξεπροβάλλει πάντα η φυλακή, σε γνωστές αλλά και σε απρόβλεπτες
διαστάσεις ­ ο κοινωνικός αποκλεισμός μέσα από περιοριστικά δεσμά, αλλά και η
δημιουργική αυτοδέσμευση του κάθε καλλιτέχνη. Ο θεατής θα περιηγηθεί στον
κόσμο της φυλακής μέσα από «εικόνες πικρίας, απομόνωσης, κριτικής, αλλά και
αισιοδοξίας, καρτερίας, οραματισμού, τρυφερότητας και χιούμορ», όπως
διαπιστώνει ο Χάρης Καμπουρίδης, που έκανε την ιστορική έρευνα και μελέτη της
Έκθεσης. Τη μουσειολογική επιμέλεια έκαναν οι ιστορικοί Τέχνης Μαρίνα Ντούνη
και Ήρα Παπαποστόλου από το Αρχείο Νεοελληνικής Τέχνης και η Έκθεση
πραγματώνεται με την ευγενική χορηγία του Εκδοτικού Οργανισμού Λιβάνη. Την
αρχιτεκτονική διαμόρφωση ανέλαβε ο Νίκος Μίχος.

Ο κατάλογος των καλλιτεχνών που έργα τους θα εκτεθούν στο Κέντρο Τεχνών στο
Πάρκο Ελευθερίας είναι μακρύς: Α. Ακριθάκης, Δ. Αληθινός, Σπ. Βασιλείου, Γ.
Γαΐτης, Π. Γεωργίου, Κ. Γραμματόπουλος, Η. Δεκουλάκος, Α. Δρούγκας, Ό. Ζούνη,
Θεόδουλος, Χρ. Καράς, Β. Κατράκη, Δ. Κοκκινίδης, Στ. Λογοθέτης, Α. Μπαχαριάν,
Χρ. Μπότσογλου, Δ. Μυταράς, Δ. Ντοκατζής, Α. Παπαφιλίππου, Τ. Παυλόπουλος, Γ.
Ρόρρης, Λ. Σαμαράς, Π. Σάμιος, Δ. Σκουλάκης, Ε. Σεκαγιάν, Σ. Σόρογκας, Α.
Τάσσος, Κ. Τσόκλης, Α. Χρηστίδης, Γ. Ψυχοπαίδης κ.ά. Τα έργα εντοπίστηκαν σε
γνωστές και άγνωστες συλλογές και για πρώτη φορά παρουσιάζονται σε μουσειακή
έκθεση.