Προγράμματα εθελουσίας εξόδου σε τράπεζες και ΔΕΚΟ

Περίπου 10.000 εργαζόμενοι βρίσκονται «στα πρόθυρα νευρικής κρίσης», καθώς οι
επιχειρήσεις στις οποίες απασχολούνται, κυρίως του δημόσιου τομέα,
ετοιμάζονται να εφαρμόσουν προγράμματα εθελουσίας εξόδου, για να απαλλαγούν
από το πλεονάζον προσωπικό τους.

Συγκεκριμένα, ήδη ο διοικητής της Εθνικής Τράπεζας κ. Θ. Καρατζάς έχει
ανακοινώσει ότι στα επόμενα χρόνια ο νέος τραπεζικός όμιλος, που θα προκύψει
από τη συγχώνευση της Εθνικής με την Alpha Bank, «προτίθεται να συνεχίσει να
προσφέρει στο προσωπικό προγράμματα εθελουσίας εξόδου, στη βάση της
επιτυχημένης πρακτικής που τα τελευταία χρόνια υιοθετήθηκε από τις δύο
τράπεζες». Σύμφωνα με εκτιμήσεις, ο αριθμός των εργαζομένων που θα κληθούν να
ενταχθούν στα προγράμματα αυτά τα επόμενα λίγα χρόνια, θα φτάσει τους 2.100,
που αντιστοιχεί περίπου στο 10% του συνόλου των εργαζομένων.

Επιπλέον, σε πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου θα βαδίσει, σύμφωνα με πληροφορίες,
και ο ΟΤΕ. Το πρόγραμμα του Οργανισμού Τηλεπικοινωνιών επιχειρείται να καλύψει
περίπου 5.000 εργαζομένους, σε σύνολο 18.817.

Στην Ολυμπιακή

Αλλά και η Ολυμπιακή Αεροπορία όλα δείχνουν ότι δεν θα αποφύγει τη μείωση του
προσωπικού της, είτε πωληθεί στην αυστραλιανή εταιρεία IAS είτε διατηρηθεί υπό
δημόσιο έλεγχο. Οι εκτιμήσεις για τον εθνικό μας αερομεταφορέα αναφέρουν ότι
το πρόγραμμα εξυγίανσης που θα εφαρμοσθεί, ανεξαρτήτως του ποιος θα είναι ο
νέος ιδιοκτήτης του, θα οδηγήσει σε συρρίκνωση του προσωπικού κατά περίπου
2.000 άτομα, σε σύνολο 5.500 εργαζομένων. Στην πραγματικότητα, οι υπάλληλοι
της Ολυμπιακής θα πρέπει να αισθανθούν τυχεροί αν οδηγηθούν σε αποχώρηση με
πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου, γιατί αυτό θα σημαίνει ότι θα αποζημιωθούν από
μια εταιρεία που βρίσκεται στην κόψη του ξυραφιού και σε μια ιδιαιτέρως
κρίσιμη περίοδο για τον κλάδο.

Αλλά και σε άλλες τράπεζες έχουν ήδη ξεκινήσει προγράμματα εθελουσίας εξόδου,
των οποίων η εφαρμογή συνεχίζεται. Χαρακτηριστικά, η Εμπορική Τράπεζα, στις
αρχές του 2001, ολοκλήρωσε ένα πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου 400 υπαλλήλων της,
ενώ μέσα στον Δεκέμβριο, κατά πάσα πιθανότητα, θα κληθούν να ακολουθήσουν τον
ίδιο δρόμο άλλοι 15 υπάλληλοί της. Από τη Γενική Τράπεζα αποχώρησαν τον
περασμένο χρόνο 84 εργαζόμενοι, ενώ αναμένεται να ακολουθήσουν σύντομα άλλοι
20, σε σύνολο 2.000 υπαλλήλων.

Όμως, και στην Τράπεζα Αττικής υπάρχει η σκέψη να εφαρμοσθεί το 2002 ένα
πρόγραμμα εθελουσίας εξόδου, το οποίο θα αφορά 20-30 υπαλλήλους, σε σύνολο
1.000.

Ας σημειωθεί ότι τα προγράμματα αυτά έρχονται να προστεθούν σε άλλα, που είχαν
εφαρμοσθεί τα προηγούμενα χρόνια, με στόχο τη μείωση του προσωπικού και του
κόστους των εν λόγω επιχειρήσεων. Χαρακτηριστική περίπτωση η Εθνική, η οποία
ολοκλήρωσε μόλις το περασμένο καλοκαίρι ένα πρόγραμμα που αφορούσε 190
υπαλλήλους. Το 1998, η Τράπεζα Πειραιώς είχε οδηγήσει σε εθελουσία έξοδο
υπαλλήλους της Τράπεζας Μακεδονίας Θράκης, μετά την εξαγορά της, ενώ το 1995 η
Ολυμπιακή Αεροπορία είχε μειώσει το προσωπικό της περίπου κατά 1.500
εργαζομένους με ανάλογο πρόγραμμα. Είχε ήδη ξεκινήσει το πρόγραμμα εξυγίανσής
της.

Τα αίτια και οι επιπτώσεις

Ο βασικός λόγος για τον οποίο επιχειρήσεις και τράπεζες, είτε του δημόσιου
είτε του ιδιωτικού τομέα, οδηγούνται στην εφαρμογή τέτοιων προγραμμάτων
εθελουσίας εξόδου, είναι, βεβαίως, η μείωση του κόστους τους. Κατά κανόνα, το
προσωπικό που αποχωρεί κατ’ αυτόν τον τρόπο είναι πλεονάζον, ή υπάρχει ανάγκη
ανανέωσής του με νέους εργαζομένους, καλύτερα εκπαιδευμένους, ιδίως στις νέες
τεχνολογίες.

Από την άλλη πλευρά, όμως, στον βωμό της μείωσης του λειτουργικού κόστους
καταργούνται χιλιάδες θέσεις εργασίας, οι οποίες στη συντριπτική τους
πλειονότητα υποκαθίστανται από επενδύσεις τεχνολογίας. Το κύμα προγραμμάτων
εθελουσίας εξόδου που σημειώνεται αναμένεται ότι θα κορυφωθεί στα επόμενα
χρόνια, προκαλώντας σημαντικές ανακατατάξεις στον χάρτη της αγοράς εργασίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι επιλογές αυτές, που έχουν εφαρμοσθεί μαζικά στην
αγορά εργασίας των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, έχουν αρχίσει να
αμφισβητούνται, ως προς τη μακροοικονομική ωφελιμότητά τους, αφού
διατυπώνονται απόψεις σύμφωνα με τις οποίες οι αρνητικές επιπτώσεις στην
ενεργό ζήτηση, μακροπρόθεσμα, μπορεί να είναι πολύ πιο αρνητικές.

Σε 5 – 10 χρόνια

Στην περίπτωση της Ελλάδας, όμως, το μοντέλο αυτό ουσιαστικά μόλις τώρα
αρχίζει να εφαρμόζεται και αναμένεται ότι, στην πράξη, τα αποτελέσματά του θα
φανούν στα επόμενα πέντε έως δέκα χρόνια. Πρέπει να σημειωθεί ότι η
εντατικοποίηση του κόστους εργασίας είναι ένας προβληματισμός που τέθηκε και
στην ελληνική αγορά από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, αλλά οι μέχρι στιγμής
πρωτοβουλίες ήταν συγκρατημένες και περιορισμένης κλίμακας, σε σχέση με ό,τι
συνέβη στο εξωτερικό. Από αυτή την εμπειρία, όμως, στα προγράμματα
ιδιωτικοποιήσεων που εφαρμόσθηκαν προέκυψε ότι δεν ήταν λίγοι εκείνοι οι
υποψήφιοι αγοραστές οι οποίοι έθεταν θέματα προσωπικού, γεγονός το οποίο ­ σε
αρκετές περιπτώσεις ­ οδήγησε σε αδιέξοδο τις διαπραγματεύσεις.

Από τα παραπάνω το πρόβλημα γίνεται φανερό και η ανάγκη επίλυσής του
επιτακτική, κυρίως μετά τις εξαγορές ή συγχωνεύσεις ή ακόμη και εν όψει
ιδιωτικοποιήσεων ή μετοχοποιήσεων, στην περίπτωση των δημοσίων επιχειρήσεων.

Σε ορισμένες περιπτώσεις επιχειρήσεων που αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα,
επιλέγεται η λύση της μείωσης του προσωπικού με τη μη αντικατάσταση όσων
συνταξιοδοτούνται. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της ΔΕΗ, η οποία
σχεδιάζει να μειώσει το προσωπικό της περίπου κατά 6.600 εργαζομένους με τον
τρόπο αυτό, έως το 2005. Το σχέδιο αυτό, το οποίο έχει ως προϋπόθεση για κάθε
10 εργαζομένους που αποχωρούν να προσλαμβάνεται μόνο ένας, ανακοινώθηκε από
τον διευθύνοντα σύμβουλο της εταιρείας, εν όψει της εισαγωγής της στο
Χρηματιστήριο. Αποχωρήσεις μέσω συνταξιοδοτήσεων που δεν θα αναπληρωθούν στο
σύνολό τους θα υπάρξουν και στην ΕΥΔΑΠ, με αποτέλεσμα να προβλέπεται μείωση
του προσωπικού της.

Το κόστος

Στην πραγματικότητα, πολύ περισσότερες επιχειρήσεις θα ήθελαν να προχωρήσουν
στην εφαρμογή αναλόγων προγραμμάτων εθελουσίας εξόδου, αλλά δεν το κάνουν λόγω
του υψηλού κόστους που έχουν αυτού του είδους τα προγράμματα. Σύμφωνα με
υπολογισμό που έχει κάνει πιστωτικό ίδρυμα, το κόστος για την εθελουσία έξοδο
ενός τραπεζικού υπαλλήλου, το οποίο βαρύνει την τράπεζα, κυμαίνεται μεταξύ 45
και 120 εκατομμυρίων δραχμών.

Αυτό σημαίνει ότι μόνο επιχειρήσεις με υψηλή ρευστότητα μπορούν να προχωρήσουν
στην εφαρμογή τέτοιων προγραμμάτων. Γι’ αυτό και, κατά κανόνα, είναι οι
τράπεζες που υιοθετούν, κατά καιρούς, τέτοιες λύσεις για να αντιμετωπίσουν το
πρόβλημα του πλεονάζοντος προσωπικού, ενώ οι δημόσιες επιχειρήσεις επαφίενται
στη λύση της φυσιολογικής συνταξιοδότησης και της μη αντικατάστασης των
συνταξιοδοτηθέντων.

Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι στις δημόσιες επιχειρήσεις συνολικά ο αριθμός
των εργαζομένων εμφανίζει διαχρονικά μείωση, χωρίς να έχουν επισήμως
ανακοινωθεί σχετικά προγράμματα. Το 1990, οι δημόσιες επιχειρήσεις
απασχολούσαν συνολικά 137.505 μονίμους υπαλλήλους, ενώ το 2001 ο σχετικός
αριθμός είχε περιορισθεί σε 107.596. Δηλαδή, υπάρχει μια μείωση συνολικά
30.000 εργαζομένων σε 10 χρόνια. Μαζί με τους έκτακτους και εποχικούς
υπαλλήλους, ο αριθμός ανεβαίνει στους 144.507 το 1990 και στους 116.758 το
τρίτο τρίμηνο του 2001, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του υπουργείου
Οικονομίας.

Η μείωση, πάντως, δεν εμφανίζεται ομοιόμορφη σε όλες τις επιχειρήσεις.
Εκδηλώθηκε με αρκετή ένταση στις περιπτώσεις της Ολυμπιακής και του ΟΤΕ, όχι
όμως και στη ΔΕΗ.