Στον πόλεμο όπιο και πετρέλαιο

Εκτός από τον Οσάμα Μπιν Λάντεν και το καθεστώς των Ταλιμπάν, η στρατιωτική
επιχείρηση εναντίον του Αφγανιστάν θα επιφέρει ανακατατάξεις και σε δύο
«παράπλευρους» τομείς: την παραγωγή οπίου, η οποία είχε, σύμφωνα με τον ΟΗΕ,
περιοριστεί σημαντικά από τους Ταλιμπάν, και τη στρατηγική θέση που κατέχει
αυτή η χώρα στο ενεργειακό «παιχνίδι» της Κεντρικής Ασίας.

Στη «χώρα του οπίου», οι Ταλιμπάν καλλιέργησαν το παράδοξο. Υπό τις διαταγές
τους, η παραγωγή έσπασε το 1999 κάθε προηγούμενο ρεκόρ. Κατόπιν και με εντολή
του ανώτατου ηγέτη τους, του μουλά Ομάρ, τον Ιούλιο του 2000 το καθεστώς τους
κατέστρεψε σχεδόν όλες τις καλλιέργειες παπαρούνας. Οι Ταλιμπάν αποκήρυξαν
έτσι ένα παρελθόν που είχε «αναδείξει» το Αφγανιστάν, από το 1994 και εξής,
πρώτη παραγωγό παπαρούνας ­ και κατά συνέπεια ηρωίνης ­ στον κόσμο.

Από τον πόλεμο εναντίον των Σοβιετικών έως την κατάληψη της εξουσίας από τους
Ταλιμπάν, το 1996, η παραγωγή οπίου στο Αφγανιστάν ακολουθούσε σταθερά
αυξητικούς ρυθμούς. Με 2.800 τόνους το 1994, το Αφγανιστάν εκθρόνισε τη
Βιρμανία από την πρώτη θέση της παραγωγής. Μέχρι το 1998, δηλαδή υπό τη
διακυβέρνηση του προέδρου Ραμπανί και κατόπιν των Ταλιμπάν, η παραγωγή
διατηρήθηκε σε αυτά τα επίπεδα, για να φθάσει το ρεκόρ των 4.600 τόνων το
1999. Έναν χρόνο αργότερα, μειώθηκε στους 3.276 τόνους. Και το 2001 έπεσε
στους 185 τόνους. Σύμφωνα με μία έκθεση των Ηνωμένων Εθνών, η απαγόρευση της
καλλιέργειας παπαρούνας, που επέβαλε ο μουλάς Ομάρ τον Ιούλιο του 2000,
ουσιαστικά εξάλειψε το όπιο στο 90%-95% της χώρας που τελεί υπό τον έλεγχο των
Ταλιμπάν.

Και τώρα; Πώς θα επηρεάσει την κατάσταση ο «πόλεμος κατά της τρομοκρατίας»;
Μια εβδομάδα πριν από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, ο μουλάς Ομάρ είχε
επαναλάβει «εν όψει της εποχής της σποράς, την πλήρη απαγόρευση της
καλλιέργειας παπαρούνας». Μόνο που, υπό τις παρούσες συνθήκες, οι Ταλιμπάν
έχουν άλλες, πιο επείγουσες προτεραιότητες. Επιπλέον, η κρίση που έχει
ξεσπάσει, δίνει τροφή σε φήμες που θέλουν τους Ταλιμπάν να μη βρίσκονται πλέον
εκεί όταν θα ξεκινήσει η συγκομιδή ­ τον Απρίλιο. Και όλα αυτά κάνουν τον ΟΗΕ
να προειδοποιεί ότι «κάθε πρόγραμμα ανοικοδόμησης θα πρέπει να λάβει υπόψη του
τον αγώνα εναντίον των ναρκωτικών και να συμπεριλάβει σχέδια ανάπτυξης ώστε να
μην επιστρέψουν οι αγρότες στην καλλιέργεια της παπαρούνας».

Πετρέλαια και φυσικό αέριο

Μέχρι το 1998, οι ΗΠΑ έδειχναν ζωηρό ενδιαφέρον για τη θέση του Αφγανιστάν στο
μεγάλο πετρελαϊκό παιχνίδι της Κεντρικής Ασίας. Διότι αν τα αποθέματα
υδρογονανθράκων αυτής της χώρας είναι υπερβολικά αδύναμα για να τροφοδοτήσουν
τους πολέμους που διεξάχθηκαν εκεί, η γεωγραφική του θέση το καθιστά δυναμικό
παίχτη σε αυτό που κάποιοι ονομάζουν «πόλεμο των πετρελαιαγωγών» ­ των αγωγών
που θα διασφαλίσουν τη μεταφορά πετρελαίου και αερίου από την Κασπία Θάλασσα
προς τις ευρωπαϊκές και ασιατικές αγορές. Το Αφγανιστάν ελέγχει την πρόσβαση
στις θερμές θάλασσες, τον Κόλπο του Ομάν και τον Ινδικό Ωκεανό και είναι μία
από τις προτεινόμενες διόδους για τη μεταφορά του φυσικού αερίου του
Ουζμπεκιστάν και του Τουρκμενιστάν.

Η σοδειά. Αφγανός αγρότης σε φυτεία οπίου. Οι Ταλιμπάν είχαν απαγορεύσει πλήρως την καλλιέργεια της παπαρούνας, όμως με την έναρξη του πολέμου οι προτεραιότητες τους άλλαξαν

Τον Οκτώβριο του 1997, δημιουργήθηκε το κονσόρτσιουμ Centgas: συνάσπιζε την
Unocal, μια τεξανή εταιρεία, με ποσοστό 54%, τη Delta, μια σαουδαραβική
εταιρεία, με ποσοστό 15%, ιαπωνικές, κορεατικές και πακιστανικές εταιρείες,
καθώς και την κυβέρνηση του Τουρκμενιστάν. Επρόκειτο να αναλάβει την κατασκευή
ενός αγωγού που θα μετέφερε φυσικό αέριο από το Νταουλεταμπάντ στο
Τουρκμενιστάν έως το Μουλτάν, στο Πακιστάν, από όπου το αέριο θα προωθούνταν
προς το λιμάνι του Καράτσι. Τον Ιανουάριο του 1998, συνάφθηκε σχετική συμφωνία
με τους Ταλιμπάν.

Ακολούθησαν όμως οι επιθέσεις της 7ης Αυγούστου εναντίον των αμερικανικών
πρεσβειών στο Ναϊρόμπι και το Νταρ-ες-Σαλάαμ ­ 14 ημέρες αργότερα, η
(αμερικανική) Unocal ανακοίνωνε πως «αναστέλλει κάθε δραστηριότητα σε σχέση με
το σχέδιο του αγωγού αερίου στο Αφγανιστάν» και τον Δεκέμβριο του ιδίου έτους
αποσυρόταν από το Centgaz. Οι Ταλιμπάν ουδέποτε εγκατέλειψαν την ιδέα του
αγωγού. Καμία μεγάλη εταιρεία όμως δεν έδειξε ενδιαφέρον μετά την αποχώρηση
της Unocal. Το Τουρκμενιστάν και το φυσικό του αέριο θα πρέπει να περιμένουν
την ειρήνη.