Διαστάσεις Το καλό και το κακό

Διάλογος πολιτισμών (σκίτσο από τον Νουβέλ Ομπζερβατέρ)

Η 11η Σεπτεμβρίου μάς άλλαξε όλους, αυτό είναι βέβαιο. Το θέμα είναι αν μας
άλλαξε προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο. Ο γνωστός Ιταλός συγγραφέας
Μικέλε Σέρα τάσσεται υπέρ της πρώτης εκδοχής. Όσο τρομερό κι αν ακούγεται,
γράφει στη Ρεπούμπλικα, η χειρότερη μέρα μάς έκανε καλύτερους. Μετά τις
11 Σεπτεμβρίου, ο τρόπος που αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και τους άλλους
έχει γίνει πιο λεπτός. Λιγότερο νωθρός. Λιγότερο δεδομένος. Μπορεί να είμαστε
λιγότερο ευτυχισμένοι, αλλά αυτή την ευτυχία τη λογαριάζουμε περισσότερο, και
τη σπαταλάμε έτσι πιο δύσκολα. Μπορεί να είμαστε λιγότερο ήρεμοι, αλλά έχουμε
καλύτερη επίγνωση της χαμηλής ποιότητας που είχε η ηρεμία του παρελθόντος (την
οποία μπερδεύαμε συχνά με την απάθεια). Τα κουτσομπολιά, τα τηλεφωνήματα, τα
e-mail, προσφέρουν επιτέλους εκείνη την ελάχιστη πνευματική και συναισθηματική
πυκνότητα που έπρεπε πάντα να έχει η κοινωνία μας – αλλά δεν την είχε.

Είναι αλήθεια ότι κάπως υποψιασμένοι ήμασταν πάντα. Κάτι υπήρχε στον αέρα, που
μας έκανε να διαισθανόμαστε ότι το περίφημο «τέλος της Ιστορίας», η περίφημη
«νέα διεθνής τάξη», ήταν απλώς φούμαρα, προκειμένου να ανεβαίνει η ταρίφα
εκείνων που τα υποστηρίζουν. Έπρεπε να έλθει όμως ο πόνος, ώστε επιτέλους να
ενηλικιωθούμε. Όταν αναφερόμαστε πλέον στο Ισλαμαμπάντ ή στην Τσετσενία, στην
Τζακάρτα ή στο Σουδάν, δεν κατονομάζουμε, όπως παλιά, αόριστους τόπους ενός
μέρους της ανθρωπότητας που δεν μας αφορά, αλλά καυτά σημεία ενός δικτύου στο
οποίο ανήκουμε κι εμείς, και όπου οποιαδήποτε έκρηξη θα έχει επιπτώσεις πάνω
μας. Υπάρχει βέβαια ο φόβος, υπάρχει η ανησυχία. Μέσα στον πυρετό που μας έχει
καταλάβει όμως, σημειώνει ο Σέρα, υπάρχει και μια υγιής επαναξιολόγηση της
ζωής, μια νέα έμφαση στα καθημερινά πράγματα, μια αναθεώρηση των σχέσεών μας,
που μας βοηθούν να συνειδητοποιήσουμε πόσο παραμελημένη ήταν η καθημερινή μας
τελετουργία, πόσο παρατημένες οι γνώσεις μας, πόσο βαθιά θαμμένες οι
ευαισθησίες μας. Διαβάζουμε περισσότερο, σκεπτόμαστε περισσότερο, μιλάμε
περισσότερο, σαν να μας ενδιαφέρει ξαφνικά πώς σκέπτονται οι άλλοι άνθρωποι,
πώς κατανικούν τους φόβους τους, πώς αντιμετωπίζουν το μέλλον τους και το
μέλλον μας.

Δύσκολο να πει κανείς σε ποιο βαθμό γίνονται ανάλογα πράγματα και στην Ελλάδα.
Η συζήτηση εδώ διεξάγεται με άλλους όρους. Για να διαπιστώσουμε αν η 11η
Σεπτεμβρίου μάς έκανε καλύτερους ή χειρότερους, πρέπει πρώτα να ορίσουμε το
καλό και το κακό. Ο Μπους και ο Μπιν Λάντεν, ας πούμε, είναι εξίσου κακοί;
Κάποιος που σκοτώνει έξι χιλιάδες ανθρώπους είναι κακός ή απλώς απελπισμένος;
Κάποιος που κρυφά ή φανερά θαυμάζει εκείνον που σκοτώνει έξι χιλιάδες
ανθρώπους είναι κακός ή απλώς ηλίθιος; Όποιος συμμαχεί με τους κακούς γίνεται
κι αυτός κακός; Ο πόλεμος είναι εξ ορισμού κακό πράγμα; Ή μήπως υπό ορισμένες
συνθήκες (αν για παράδειγμα τον διεξάγουν οι καλοί) μπορεί να γίνει αποδεκτός;