ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τα τρία Ψι του τρόμου

Ακόμα και τα πρόσφατα τραγικά γεγονότα στην Αμερική απέδειξαν ­ ανάμεσα στα
άλλα ­ και «το τρισυπόστατον της ανθρώπινης φύσης». Δεν υπάρχουν μόνο
πραγματικές ή κατασκευασμένες εκ-ρήξεις πολιτισμών, πραγματικές ή εικονικές
επιδρομές, πραγματικές ή φαντασιακές νίκες του Καλού κατά του Κακού.

Τώρα κανένας λόγος πια να /κρυβόμαστε.

Δεν μπορούν να πουν για μας τίποτα που να μην το είπαν απόψε.

Ζαν Λαμπόρντ,

Οι δολοφόνοι της τάξεως.

Στον καθένα από μας, Έλληνα, Αμερικανό, Ευρωπαίο πολίτη του κόσμου, άλλοτε
συν-υπάρχουν κι άλλοτε συγκρούονται, τα τρία Ψι: η ψυχή, η ψέξη και η
ψηφο/ψιλο/θηρία.

Ποιανού η ψυχή δεν μάτωσε καθώς παρακολουθούσε τα τρομοκρατικά κτυπήματα στους
Δίδυμους Πύργους, τους απελπισμένους που βούτηξαν στο κενό από τον 104ο όροφο,
άλλους που καίγονταν ή καλούσαν σε βοήθεια. Η ανθρώπινη αντίδραση, η άδολη και
αυθόρμητη, η χωρίς σκοπιμότητες και ιδεολογήματα, δεν μπορεί να είναι άλλη από
μια βαθιά λύπη, συγκίνηση, πόνο, συντριβή, ευσπλαχνία. Εκείνη την ώρα δεν είχε
σημασία ποιος ήταν ο δράστης, πώς τα κατάφερε, σε τι στόχευε, ούτε κανείς
αναλογιζόταν τις όποιες (πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές) συνέπειες της
τραγωδίας. Στις 9 το πρωί της 11ης Σεπτεμβρίου νιώθαμε (ίσως και έκτοτε να
‘μαστε) «όλοι θύματα» ενός παράλογου πολέμου, ενός παράλογου κόσμου. Η ψυχή
του ανθρώπου είναι από τη φτιάξη της παγκοσμιοποιημένη, αφού η κοινή μοίρα του
θανάτου μάς καθιστά αδελφούς, ανεξαρτήτως χρώματος, φυλής, φύλου, θρησκείας
και άλλων διακριτικών επιμέρους γνωρισμάτων. Άρα ο ανθρωποποιημένος άνθρωπος
ορθώς κλαίει και συμπάσχει από την πρώτη στιγμή, αρκεί να ‘ναι ειλικρινής.

Μετά τον αιφνιδιασμό, την έκπληξη και τον αποτροπιασμό έρχεται το δεύτερο Ψι,
η ψέξη, η απόδοση ενοχής και ευθύνης. Και αυτό το συναίσθημα είναι ανθρώπινο
και αναγκαίο για την κοινωνική ισορροπία.

Αρκεί να μη χαθεί μέσα στους λαβύρινθους της ψευδαλαζονείας και του ψέματος,
των ψιθύρων και των ψυχώσεων. Η αλήθεια είναι η πλέον καθαρτήρια δύναμη και η
μόνη που δικαιούται να παίξει το ρόλο του δικαστή ή της νέμεσης. Η ψέξη δεν
μπορεί ν’ αποδοθεί γενικά και αφηρημένα, να γίνει παιχνίδι και όπλο
αντιπεπονθότος, ούτε να κληθεί να λύσει άλλες διαφορές, άλλου τύπου κι άλλου
τόπου.

Άρα ο δίκαιος άνθρωπος ορθώς ζητεί απονομή δικαιοσύνης από τη δεύτερη κιόλας
στιγμή, αρνούμενος όμως ταυτόχρονα να υιοθετήσει λογική αντιθετικών ζευγών.

Καθώς η καθημερινότητα και ο πανδαμάτορας χρόνος αρχίζουν να επουλώνουν τις
πληγές, ξεπετιέται το δικέφαλο τρίτο Ψι: το ένα κεφάλι, η ψηφοθηρία, κοιτάζει
προς τα πάνω και τ’ άλλο η ψιλική μονέδα, κοιτάζει προς τα κάτω (ίσως επειδή
ντρέπεται). Μέσα στα συντρίμμια της ψυχής και στις αμφιβολίες της ψέξης,
εκκολάπτεται η νέα επιβίωση, η νέα σκοπιμότητα, η νέα υπεροψία.

Οι νεκροί καταμετρώνται σαν ψήφοι, οι καταστροφές ανοίγουν καινούργια πεδία
κερδοσκοπίας, η ευαισθησία και ο πόνος των επιζώντων υποχρεώνει τους image
makers των πολιτικών ν’ αλλάξουν γραμμή, το δίκαιο, ο δυτικός νομικός
πολιτισμός, τα δικαιώματα του όποιου υπόπτου μπαίνουν στη ζυγαριά της day
after.

Όλα πλέον καθίστανται αποτιμητά σε εξουσία και σε χρήμα. Άρα ο homo meta-Twins
της τρίτης στιγμής ορθώς δεν μοιάζει σε τίποτα με τον αθώο ή έστω αφελή της
day before. Κι έτσι ξανα-χωρίζουμε την κοινή μας μοίρα.

Ηθικό συμπέρασμα: ο σύγχρονος άνθρωπος δεν φοβάται ούτε κινδυνεύει από το
θάνατο, αλλά τρέμει και σκιάζεται τον θάνατο της ανθρωπιάς, για τον οποίο
είμαστε πράγματι όλοι συν-υπεύθυνοι, με πρώτους όμως και κυριότερους φταίχτες
τους ισχυρούς αυτού του διχασμένου πλανήτη.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.