Η χρηματιστηριακή κρίση απομάκρυνε τη φούσκα

Από την ανθρώπινη τραγωδία, στον χρηματοπιστωτικό πανικό. Η κατάρρευση των
τιμών των μετοχών κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών είναι ασυνήθιστη, από
όποια σκοπιά και αν εξεταστεί. Και το χειρότερο είναι ότι η κατάρρευση που
προκλήθηκε μετά το τρομοκρατικό χτύπημα στις Ηνωμένες Πολιτείες επιτάχυνε μια
διαδικασία που είχε ξεκινήσει πριν από πολλούς μήνες. Από το ανώτερο ιστορικό
του επίπεδο που είχε «χτυπήσει» τον Μάρτιο του 2000 ο αμερικανικός
χρηματιστηριακός δείκτης S&Ρ 500 έχει χάσει περίπου 35%. Το μεγαλύτερο
μέρος αυτής της πτώσης ­ περίπου 30% ­ είχε σημειωθεί πριν από τα τραγικά
γεγονότα της 11ης Σεπτεμβρίου. Σε αυτή τη βάση, η τραγωδία του Σεπτεμβρίου
επιτάχυνε την ήδη δυσάρεστη πτωτική τάση στα χρηματιστήρια. Και πρόκειται για
μια αρνητική τάση που πλέον δεν περιορίζεται στις μετοχές του τεχνολογικού
κλάδου. Τις τελευταίες ημέρες, όλοι οι τομείς υπέστησαν μεγάλες ή μικρότερες
απώλειες.

Η κατρακύλα των τιμών των μετοχών είναι, ήδη έως τώρα, από τις μεγαλύτερες
στην ιστορία. Στην κατάταξη των πτώσεων στα χρηματιστήρια, από τη δεκαετία του
’50, η πρόσφατη πτώση βρίσκεται στη δεύτερη θέση, πίσω από την πτώση του 1973
όπου σημειώθηκαν συνολικά απώλειες 43%. Προσαρμοσμένη στον πληθωρισμό, η
πρόσφατη πτώση είναι οριακά καλύτερη, επειδή ο πληθωρισμός κινείται σε πολύ
χαμηλά επίπεδα. Αντίθετα, η πτώση της περιόδου 1973-74 προσαρμοσμένη στον
πληθωρισμό φθάνει το 53%. Παρ’ όλ’ αυτά, η πρόσφατη πτώση διατηρεί τη δεύτερη
θέση στην κατάταξη των μεγαλύτερων χρηματιστηριακών κρίσεων μετά το 1950.

Με άλλα λόγια, η πορεία των τιμών των μετοχών έγινε πρόσφατα χειρότερη από
αυτήν της ύφεσης των αρχών της δεκαετίας του ’90 και του Πολέμου στον Περσικό
Κόλπο (απώλειες περίπου 15%), χειρότερη από τις απώλειες του χρηματιστηριακού
κραχ του 1987 (απώλειες περίπου 27%) και χειρότερη από αυτήν της ύφεσης των
αρχών της δεκαετίας του ’80 και της χρηματοπιστωτικής κρίσης της Λατινικής
Αμερικής (πτώση περίπου 19%). Πράγματι, για να ανακαλύψει κάποιος πτώσεις
ανάλογες με αυτήν που σημειώθηκε πρόσφατα, πρέπει να ανατρέξει στα τέλη του
19ου αιώνα και στα πρώτα 40 χρόνια του 20ού. Υπάρχει, βέβαια, η εξαίρεση του
κραχ του 1929, όταν οι τιμές των μετοχών έχασαν 85% σε σχέση με την ανώτερη
τιμή τους.

Τι σημαίνουν

Η πτώση στα χρηματιστήρια αποτελεί προϊόν της επιδείνωσης των προοπτικών της παγκόσμιας οικονομίας αλλά και διόρθωση της υπερβολής των τελευταίων χρόνων. (Στιγμιότυπο από το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης)

Τι σημαίνει η πρόσφατη πτώση; Οι μεγάλες διακυμάνσεις των τιμών των μετοχών
στις τελευταίες συνεδριάσεις δείχνουν ότι δεν είναι ξεκάθαρες οι προσδοκίες
των επενδυτών για τις μελλοντικές αποτιμήσεις των μετοχών και τα κέρδη των
επιχειρήσεων. Το πιο σημαντικό είναι ότι η πορεία του χρηματιστηρίου θεωρείται
πλέον ότι αποτελεί προάγγελο προβλημάτων στην πραγματική οικονομία. Με άλλα
λόγια, τείνουμε να πιστεύουμε ότι τα χρηματιστήρια πέφτουν στην προσδοκία
υφέσεων και ανεβαίνουν στην προσδοκία οικονομικής ανάκαμψης. Παρά το γεγονός
ότι εν μέρει αυτή η αντίληψη είναι σωστή, το πρόβλημα είναι να εξηγηθεί το
γιατί η πρόσφατη πτώση ­ όπως και αυτή της περιόδου 1973-74 ­ ήταν μεγαλύτερη
σε σχέση με τις πτώσεις άλλων περιόδων. Στο παρελθόν υπήρξαν πολλές υφέσεις
αλλά η πτώση των χρηματιστηρίων δεν ήταν τόσο μεγάλη.

Ο κίνδυνος ύφεσης παίζει ένα σημαντικό ρόλο στην πτωτική πορεία των τιμών των
μετοχών. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι ήταν απαισιόδοξοι για την πορεία της
αμερικανικής οικονομίας, ακόμη και πριν από την τραγωδία της 11ης Σεπτεμβρίου.
Στις αρχές του χρόνου οι οικονομολόγοι προέβλεπαν ότι φέτος το αμερικανικό
Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν θα μεγεθυνθεί κατά 1,6%. Για το 2002 προέβλεπαν ότι
το αμερικανικό ΑΕΠ θα αυξηθεί κατά 2,7%. Οι προβλέψεις αυτές ουσιαστικά
μιλούσαν για το σενάριο ομαλής προσγείωσης της αμερικανικής οικονομίας.

Οι περισσότεροι οικονομολόγοι έβλεπαν, δηλαδή, την ύφεση ως κίνδυνο και όχι ως
βασικό σενάριο. Η αμερικανική τραγωδία, ωστόσο, άλλαξε τα δεδομένα: οι
οικονομολόγοι σε γενικές γραμμές εμφανίζονται πλέον περισσότερο απαισιόδοξοι
σε σχέση με τις αρχές του χρόνου. Στον βαθμό που αυτό σημαίνει ενίσχυση των
φόβων για ύφεση, δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι τα
χρηματιστήρια επιτάχυναν την πτωτική τους πορεία.

Η έκρηξη της φούσκας

Το σημαντικότερο, ίσως, μακροπρόθεσμο ζήτημα είναι ο βαθμός στον οποίο η
πρόσφατη πτώση αποτέλεσε την έκρηξη της φούσκας που είχε δημιουργηθεί τα
προηγούμενα χρόνια. Σε αυτήν τη βάση, η πρόσφατη πτώση αποτελεί ένα δείγμα
παλαιότερης υπερβολής και λιγότερο τρέχουσας αποτυχίας. Οι οικονομικές
εξελίξεις από τις αρχές του χρόνου ενισχύουν αυτήν την άποψη. Για παράδειγμα,
η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών μείωσε συνολικά κατά 3,5
ποσοστιαίες μονάδες το βασικό της επιτόκιο από την αρχή του χρόνου, μια πορεία
περικοπής των επιτοκίων που δεν έχει προηγούμενο στην πρόσφατη αμερικανική
οικονομική ιστορία.

Παράλληλα, η αδυναμία ανόδου των τιμών των μετοχών επηρέασε αρνητικά την
οικονομική ανάπτυξη, η πτώση των τιμών των μετοχών συνδέεται με το φαινόμενο
της επίδρασης του πλούτου (wealth effect) για τα νοικοκυριά, ενώ παράλληλα
μείωσε και τις πηγές άντλησης κεφαλαίου για τις επιχειρήσεις. Η αδυναμία αυτή
μπορεί να σημαίνει και την καθυστέρηση της αντίδρασης της οικονομίας στις
μειώσεις των επιτοκίων. Πάντως υπάρχουν λόγοι αισιοδοξίας και πηγάζουν από τις
πρόσφατες αποφάσεις οικονομικής πολιτικής. Πράγματι οι περισσότεροι
οικονομολόγοι προβλέπουν ότι τα αμερικανικά επιτόκια θα μειωθούν κατά ακόμη
μία ποσοστιαία μονάδα.

Οι μειώσεις αυτές είναι πολύ πιθανό να προκαλέσουν μειώσεις και από τις άλλες
μεγάλες κεντρικές τράπεζες, όπως την ευρωπαϊκή και τη βρετανική. Επίσης είναι
πολύ πιθανό ότι η αμερικανική κυβέρνηση θα χαλαρώσει τη δημοσιονομική πολιτική
με ταχύτερους ρυθμούς. Με αυτά τα δεδομένα είναι πολύ πιθανό ότι την πιθανή
φετινή συρρίκνωση του οικονομικού προϊόντος θα την ακολουθήσει μια ανάκαμψη
τον επόμενο χρόνο. Η δημοσιονομική χαλάρωση, ωστόσο, χρειάζεται να εφαρμοστεί
με μεγάλη προσοχή, διότι η οικονομική ιστορία διδάσκει ότι μπορεί να βάλει
φωτιά στον πληθωρισμό.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης