ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το κατόρθωμα της Γερτρούδης

«Ένα πράγμα είναι ζωντανό όταν μπορεί να αναπαράγεται και να πραγματοποιεί
τουλάχιστον έναν θερμοδυναμικό κύκλο εργασίας». Στιούαρτ Κάουφμαν

Ανθρώπινο γονιδίωμα: οι βασικές επιστήμες δεν μπορούν να προβλέψουν το μέλλον της βιόσφαιρας

Μια φορά κι έναν καιρό, πριν από 63,5 εκατομμύρια χρόνια, ζούσε στα δένδρα η
Γερτρούδη, η σκιουρίνα. Ήταν ένα ζώο πολύ άσχημο, λόγω του πυκνού τριχώματος
που κάλυπτε όλο της το σώμα. Μια μέρα, μια πεινασμένη κουκουβάγια από ένα
διπλανό δένδρο πέταξε κατά πάνω της για να την κατασπαράξει. Έντρομη, η
Γερτρούδη πήδηξε από το δένδρο απλώνοντας τα πόδια, για να ανακαλύψει προς
μεγάλη της έκπληξη ότι μπορούσε να πετάξει. Αυτό την έκανε διάσημη,
παντρεύτηκε κι έκανε πολλά παιδιά, που χαρακτηρίζονται κι αυτά από το πλούσιο
τρίχωμά τους.

Μέχρι πριν από πέντε χρόνια, ο Στιούαρτ Κάουφμαν θεωρούσε ότι η αναπαραγωγή
ήταν αρκετή για να εξασφαλίζει τη ζωή. Σήμερα, ο διάσημος αυτός μαθηματικός
και συγγραφέας τεσσάρων βιβλίων για την πολυπλοκότητα και την αυτο-οργάνωση
της ύλης, έχει αλλάξει άποψη. Στο τελευταίο του βιβλίο, που κυκλοφόρησε τον
Ιούνιο του 2000 στις Ηνωμένες Πολιτείες με τον τίτλο «Investigations» και
στηρίζεται στην ιδέα ότι ένας ζωντανός οργανισμός επηρεάζει το περιβάλλον όσο
τον επηρεάζει κι αυτό, επισημαίνει ότι εκτός από την αναπαραγωγή, χρειάζεται
κι ένας κύκλος εργασίας. Ένα βακτήριο που είναι εμβαπτισμένο σε ένα διάλυμα
γλυκόζης δεν αρκείται στην αναπαραγωγή: παίρνει και πρωτοβουλίες. Αποφασίζει
να τραφεί. Το ίδιο συμβαίνει με τον άνθρωπο, όπως και με κάθε αυτόνομο
οργανισμό. Αναπαραγόμαστε και πραγματοποιούμε κύκλους εργασίας.

Σε αυτούς τους κύκλους εργασίας, σημειώνει ο Αμερικανός επιστήμονας σε
συνέντευξή του στο περιοδικό New Scientist, υπάρχει κάτι που η φυσική
και η χημεία δεν μπορούν ακόμη να εξηγήσουν: πρόκειται για τη σχέση ανάμεσα
στις αυθόρμητες και τις μη αυθόρμητες αντιδράσεις. Η επιστήμη μπορεί να
περιγράψει τις πρώτες (την κίνηση ενός εμβόλου σε μια ατμομηχανή), όχι όμως
και τις δεύτερες (την επέμβαση του μηχανοδηγού). Αυτό που κατ’ εξοχήν
χαρακτηρίζει όμως τη βιόσφαιρα, είναι η αλληλεπίδραση ανάμεσα σε αυτά τα δύο
είδη αντιδράσεων. Πώς να εξηγήσουν τα μαθηματικά την εμφάνιση του ιπτάμενου
σκίουρου ή του Internet, πραγμάτων δηλαδή που γεννήθηκαν από την προσαρμογή
και την εξέλιξη; Πώς να προβλέψουμε τη μελλοντική συμπεριφορά της βιόσφαιρας,
όταν γεννά συνεχώς καινούργιες καταστάσεις που μας αιφνιδιάζουν;

Ως τώρα γνωρίζαμε την αβεβαιότητα που συνδέεται με την κβαντική φυσική ή τη
δυναμική του χάους. Διαπιστώνουμε τώρα ότι τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα ­ ή
πιο απλά. Ο τρόπος που μας δίδαξαν τις επιστήμες οι φυσικοί έχει φτάσει στα
όριά του. Τις νύχτες, δεν παρατηρούν πια μόνο οι ρομαντικές ψυχές τον έναστρο
ουρανό με θαυμασμό και δέος. Κρυφά, από μια σχισμή του παραθύρου τους, κάνουν
το ίδιο και οι Νομπελίστες.