Με πλειοψηφικό – παγίδα «έριξαν» τον Πλαστήρα

Όλες οι δημοκρατικές δυνάμεις αρχίζουν εκστρατεία για τη σωτηρία του Ν.
Μπελογιάννη και των συντρόφων του. Ο Μιχ. Κύρκος, που είχε αποχωρήσει από την
ΕΔΑ, έστειλε μια μακρά επιστολή στον Ν. Πλαστήρα, με την οποία του ζητούσε να
ασκήσει όλη την επιρροή του για να σωθεί ο «άνθρωπος με το γαρύφαλλο».

Αλλά και ο ίδιος ο Πλουμπίδης φαίνεται ότι απέδιδε σε άλλους την ευθύνη γι’
αυτόν τον χαρακτηρισμό. Όταν ο Μπασιάκος ρώτησε τον Πλουμπίδη γιατί ο
Ζαχαριάδης έλεγε ότι ο «Μπάρμπας» βρισκόταν στο εξωτερικό, αφού ήξερε ότι ήταν
στην Αθήνα, ο Πλουμπίδης απήντησε:

­ Έχει τους λόγους του.

Κι όταν αργότερα, που είχε φύγει από το σπίτι των Μπασιάκων ο Πλουμπίδης και
τους έστελνε σημειώματα, σ’ ένα απ’ αυτά, έγραφε: «Θ’ ακούσετε ακόμα πολλά
εναντίον μου. Ίσως θα με πουν και χαφιέ. Δεν φταίει ο Ζαχαριάδης. Τέτοια
στοιχεία του δίνουν. Μη στραφείτε κατά του αρχηγού, γιατί θα γίνει διάσπαση
στο Κόμμα. Μια μέρα θα καταλάβουν το λάθος τους…».

Ταχτικά πήγαινε και επισκεπτόταν φυλακισμένους Κομμουνιστές ο Μιχ. Κύρκος, κι
εκείνοι ακολουθώντας την «γραμμή» που ερχόταν απ’ έξω, του έλεγαν ότι ο
Πλουμπίδης είναι χαφιές. Ο Κύρκος όμως που γνώριζε τον «Μπάρμπα», συναντιόταν
κρυφά μαζί του και είχαν μιλήσει πολύ, δεν δεχόταν τον χαρακτηρισμό.

­ Δεν είναι χαφιές ο Πλουμπίδης…

Κι οι εκπρόσωποι των φυλακισμένων κάτω από τη σταθερή άρνηση του αρχηγού του
«Δημοκρατικού Ριζοσπαστικού Κόμματος» γι’ αυτή τη φοβερή κατηγορία,
περιορίζονταν να πουν:

Ο Ιω. Πασαλίδης αποχώρησε από τη Βουλή σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την εκτέλεση του Μπελογιάννη. Στη φωτογραφία: Αντ. Μπριλλάκης, Στ. Ηλιόπουλος, Μ. Γλέζος, Ιω. Πασαλίδης, Ιω. Παπαδημητρίου

­ Πάντως, είναι ύποπτος…

Το «θρίλερ» της εκτέλεσης του Μπελογιάννη, του Μπάτση και των άλλων, είναι
γνωστό, και τα γεγονότα έχουν εκτεθεί αναλυτικά από πολλούς. Όταν έγιναν οι
εκτελέσεις που συγκλόνισαν τη δημοκρατική κοινή γνώμη, «εις τον συνήθη τόπον
με ασυνήθη τρόπον», όπως έγραψε επιγραμματικά ο Τσιριμώκος, η Αθήνα «πάγωσε».
Οι Αμερικανοί είχαν πετύχει αυτό που ήθελαν, και η κυβέρνηση του Κέντρου
κλονίστηκε σοβαρά. Σε ανακοίνωσή του το ΣΚΕΛΔ τόνιζε: «Η Κεντρική Επιτροπή του
Σοσιαλιστικού Κόμματος ΕΛΔ εκφράζει την οδυνηράν κατάπληξιν ολοκλήρου της
δημοκρατικής Κοινής Γνώμης διά τον όλον χειρισμόν και την λύσιν που έδωκεν η
Κυβέρνησις εις το ζήτημα των θανατικών καταδικών. Το Κόμμα μας εγκαίρως έθεσεν
υπ’ όψιν της Κυβερνήσεως τας επιπτώσεις του κατ’ εξοχήν πολιτικού τούτου
θέματος και την εκάλεσε ν’ αποφύγει ν’ ανοίξει μίαν νέαν σελίδα αίματος εις
την ιστορίαν μιας χώρας διψώσης ειρήνην. Και καταδικάζει σήμερον κατά τον
πλέον ανεπιφύλακτον τρόπον μίαν πράξιν, η οποία, ερχομένη εις ζωηράν αντίθεσιν
προς τας επαγγελίας περί πολιτικής ειρηνεύσεως, επιβαρύνει την Κυβέρνησιν με
ευθύνας, τας οποίας η δημοκρατική Κοινή Γνώμη δεν δύναται να συγχωρήσει».

Την επομένη των εκτελέσεων, το βράδυ της 31ης Μαρτίου 1952, στη συνεδρίαση της
Βουλής, ο πρόεδρος της ΕΔΑ Ιω. Πασαλίδης ζήτησε να του δοθεί ο λόγος προ
ημερησίας διατάξεως, αλλά ο πρόεδρος του Κοινοβουλίου αρνήθηκε. Μπροστά σ’
αυτήν την άρνηση, οι 8 βουλευτές της ΕΔΑ, ακολουθούμενοι από τον Μιχ. Κύρκο,
σ’ ένδειξη διαμαρτυρίας αποχώρησαν από τη συνεδρίαση, αφού κατέθεσαν σχετικό
έγγραφο στο προεδρείο.

Πιουριφόι: Το «στίγμα της λεοπάρδαλης»

Κομν. Πυρομάγλου: «Το πλειοψηφικό είναι παγίδα…»

Η κατάσταση το 1952 ήταν περίπλοκη. Οι Αμερικανοί πίεζαν για το πλειοψηφικό
σύστημα και με τους ανθρώπους τους είχαν κατορθώσει να παραπλανήσουν τον
αδύναμο Πλαστήρα, ότι του δινόταν ευκαιρία μ’ αυτό το σύστημα να σαρώσει τους
αντιπάλους του.

Ο Πλαστήρας είχε μπει για θεραπεία στο αμερικάνικο νοσοκομείο στο Παρίσι, και
λίγο αργότερα έμεινε στο ξενοδοχείο «Μπρίστολ» για ανάρρωση. Εκεί του
τηλεφώνησε από το Λονδίνο, όπου βρισκόταν, ο παλιός φίλος του Κομνηνός
Πυρομάγλου, για να ρωτήσει πώς πάει στην υγεία του. Ο αρχηγός της ΕΠΕΚ
φαινόταν ευδιάθετος:

­ Κομνηνέ, πάρε το αεροπλάνο, κι έλα αμέσως εδώ.

Όταν ο Πυρομάγλου έφθασε στο «Μπρίστολ», βρήκε τον άρρωστο Πρωθυπουργό με
συντροφιά τον Σάββα Παπαπολίτη, τον αδελφό του Νίκο, εκδότη της «Προοδευτικής
Αλλαγής», τον Μοάτσο και τον δημοσιογράφο του «Βήματος» Λευτέρη Κοτσαρίδα.

Ο Πλαστήρας του είπε αμέσως μετά τα καλωσορίσματα:

­ Κομνηνέ, συμφώνησα με τον Πιουριφόι για πλειοψηφικό.

Ο παλιός υπαρχηγός του ΕΔΕΣ, συνοφρυώθηκε:

­ Ρώτησες την Κυβέρνηση;

Ο Πλαστήρας δεν κατάλαβε:

­ Γιατί να την ρωτήσω;

Ο Πυρομάγλου δεν έκρυψε τους φόβους του:

­ Δεν είναι σωστό αυτό που κάνετε. Θα την πάθετε…

Τότε, προσχώρησαν στην ΕΠΕΚ δύο ανεξάρτητοι, της Αριστεράς, ο Μιχάλης Κύρκος
και ο Λ. Καραμαούνας. Ο Γ. Παπανδρέου ξεσπάθωσε, ζήτησε να παραιτηθεί η
κυβέρνηση και να σχηματιστεί υπηρεσιακή, για να διεξαγάγει τις εκλογές.

Επίθεση

Ο Ηλ. Τσιριμώκος έγραφε για την εκτέλεση του Μπελογιάννη: «Εις τον συνήθη τόπο, με ασυνήθη τρόπο…»

Στη Βουλή, ο Παπάγος εξαπέλυσε οξύτατη επίθεση κατά της Κεντρώας Κυβέρνησης,
έδωσε έμφαση στην προσχώρηση των δύο βουλευτών της Αριστεράς, και τόνισε:
«Ουδεμίαν αποτελεί απόδειξιν η προσχώρησις των δύο βουλευτών ότι απηρνήθησαν
τον κομμουνισμόν, διότι γνωρίζομεν ότι αναλόγως των συμφερόντων του κόμματος
γίνονται αποδοκιμασίαι και αποκηρύξεις, δηλώσεις μετανοίας, κ.λπ.»…

Και τότε εκδηλώθηκε για άλλη μια φορά, άκρως προκλητική η αμερικανική
παρέμβαση. Ο πρεσβευτής Πιουριφόι, δήλωσε με θράσος:

«Κατά την γνώμην μου, ο αριθμός των βουλευτών της ΕΔΑ εις την ελληνικήν Βουλήν
παραμένει ο αυτός. Δέκα βουλευταί εξελέγησαν τον παρελθόντα Σεπτέμβριο με
κομμουνιστικές ψήφους. Αι ψήφοι των δέκα αυτών βουλευτών θα πρέπει να θεωρηθεί
ότι ανήκουν εις την αντιπολίτευσιν. Εις την Αμερικήν έχομεν μίαν παροιμίαν,
ότι η λεοπάρδαλις δεν αλλάζει ποτέ τα στίγματα του δέρματός της. Νομίζω, ότι η
παροιμία αυτή, εφαρμόζεται απολύτως εις την προκειμένην περίπτωσιν»…

Και συνέχισε τις προκλήσεις του, με μία συνέντευξη παρουσιαζόμενος ως…
«ρυθμιστής του πολιτεύματος»! Σε ερώτηση δημοσιογράφου, εάν θα επαναλάβει τις
προσπάθειές του για τριμερή κυβέρνηση, απήντησε:

«Το ζήτημα τούτο θεωρείται κεκλεισμένον. Νομίζω όμως, ότι θα πρέπει να
διευκρινισθεί το ταχύτερον ένα άλλο ζήτημα, δηλαδή ποίον θέλει ο ελληνικός
λαός ως κυβερνήτην: τον στρατάρχην Παπάγον ή τον στρατηγόν Πλαστήρα; Τούτο θα
πρέπει να διευκρινισθεί το ταχύτερον διά της προσφυγής εις εκλογάς με το
πλειοψηφικό σύστημα. Η εφετεινή βοήθεια θα επαρκέσει διά τας ανάγκας της
χώρας, εάν ευρεθεί εις την αρχήν ισχυρά κυβέρνησις…».

Μ’ ενθουσιασμό

Στο μεταξύ εν όψει των νέων εκλογών, άρχισαν συνομιλίες μεταξύ της ΕΠΕΚ και
του ΣΚΕΛΔ. Αυτή τη φορά, ο Πλαστήρας δέχθηκε με ενθουσιασμό τη συνεργασία με
τον Σβώλο και τον Τσιριμώκο. Κάτι που έπρεπε να είχε γίνει από το 1951,
έπαιρνε τώρα «σάρκα και οστά». Στις 11 Οκτωβρίου 1952, η «Μάχη» έγραφε: «Εκ
του Σοσιαλιστικού Κόμματος ΕΛΔ ανακοινούται ότι κατά συμφωνία μεταξύ του
Αρχηγού της ΕΠΕΚ κ. Νικ. Πλαστήρα και του Αρχηγού των Φιλελευθέρων κ. Σ.
Βενιζέλου, το Σοσιαλιστικόν Κόμμα ΕΛΔ θα συμπράξει εις τας εκλογάς μετά των
δημοκρατικών κομμάτων του Κέντρου, μετέχον στους συνδυασμούς ΕΠΕΚ –
Φιλελευθέρων. Ο πρόεδρος του κόμματος κ. Αλέξ. Σβώλος θα εκθέσει υποψηφιότητα
εις Θεσσαλονίκην, ο δε Γενικός Γραμματεύς αυτού κ. Ηλίας Τσιριμώκος εις
Φθιώτιδα».

Την ίδια ώρα, ο Γεώργ. Παπανδρέου, με μεσολάβηση πολιτικών και δημοσιογραφικών
παραγόντων, έκαμπτε τις αντιρρήσεις του Αλεξ. Παπάγου, ο οποίος τελικά τον
δέχθηκε να συμπεριληφθεί στους συνδυασμούς του «Ελληνικού Συναγερμού» στην
Αχαΐα σαν συνεργαζόμενος…

Ο Γαβριηλίδης πεθαίνει στην εξορία

Ο Κώστας Γαβριηλίδης, γραμματέας της ΕΔΑ και αγροτικός ηγέτης, νεκρός στον Άϊ Στράτη (σχέδιο εξορίστου)

Στις 27 Σεπτεμβρίου 1952 μια θλιβερή είδηση προκάλεσε ζωηρή συγκίνηση στον
κόσμο της Αριστεράς. Ο αγροτικός ηγέτης και Γραμματέας της ΕΔΑ Κώστας
Γαβριηλίδης που μετά την ακύρωση της εκλογής του ως βουλευτού, τον ξανάστειλαν
εξορία (παρά το ότι ήταν άρρωστος) είχε αφήσει στον Άγιο Ευστράτιο την
τελευταία του πνοή. Ο θάνατός του είχε κάτι το επικό. Εκείνο το βουρκωμένο
πρωινό κυκλοφόρησε σαν αστραπή στις χιλιάδες των εξορίστων η είδηση:

­ Ο Γαβριηλίδης έπαθε συμφόρηση!

Βουβοί, με τον θάνατο στην ψυχή, κίνησαν ομάδες – ομάδες και τράβηξαν κατά το
χωριό, όπου ο Γαβριηλίδης κρατούσε ένα δωμάτιο σε κάποιο ακραίο σπίτι. Κάθε
ζωή σταμάτησε για μέρες στο στρατόπεδο, κι όλοι παρακολουθούσαν την πάλη με
τον θάνατο του γενναίου εκείνου αγωνιστή. Η προσβολή όμως ήταν βαριά, και παρ’
όλες τις προσπάθειες των εξορίστων γιατρών, ο αγροτικός ηγέτης υπέκυψε τελικά
στις 27 Σεπτεμβρίου. Ολόκληρο το στρατόπεδο πέρασε από το ταπεινό δωμάτιο του
χωριάτικου σπιτιού, σε ατελείωτη ουρά, για ν’ αποτίσει φόρο τιμής στον νεκρό.
Την άλλη μέρα έγινε η κηδεία του. Καθώς το φέρετρο περνούσε στα στενά σοκκάκια
του νησιού κρατημένο ψηλά στα μπράτσα των συνεξορίστων του, έμοιαζε να πλέει
σε μια φουρτουνιασμένη θάλασσα οργής, ενώ το συνόδευε γοερός θρήνος των
γυναικών, που στέκονταν στα κατώφλια των σπιτιών και στα ξύλινα μπαλκόνια
τους. Η τελευταία νύχτα στην εκκλησία του νησιού είχε κάτι το μυθικό. Το
σανιδένιο φέρετρο στη μέση, και στις 4 άκρες του να εναλλάσσεται η τιμητική
φρουρά από εξορίστους κάτω από το τρεμάμενο φως των καντηλιών, που έκανε
γιγάντιες τις σκιές, ενώ η θάλασσα του βορείου Αιγαίου λυσσομανούσε. Το
ξημέρωμα ήλθε από τη Ραφήνα ένα μικρό σκάφος με τον γιατρό και βουλευτή της
ΕΔΑ Γιώργη Σπηλιόπουλο που συνόδευε την κόρη του Γαβριηλίδη, και πήρε τον
νεκρό…

Το μοιραίο σύνθημα των εκλογών του ’52

Ο Αλέξ. Παπάγος εξαπέλυσε επίθεση κατά του Πλαστήρα για την προσχώρηση των Κύρκου – Καραμαούνα στην ΕΠΕΚ

«Τι Παπάγος, τι Πλαστήρας»…

Το μοιραίο αυτό σύνθημα του ΚΚΕ στις εκλογές του 1952, θα έμενε στην Ιστορία,
και θα σχολιαζόταν για πολλά χρόνια. Ο Πασαλίδης είχε αντιληφθεί από την πρώτη
στιγμή πόσο άστοχο και «ακραίο» ήταν. Δεν θέλησε εκείνη την ώρα να έλθει σε
αντιπαράθεση με το ΚΚΕ, αλλά ο ίδιος ποτέ δεν το χρησιμοποίησε, και φρόντιζε
να προβάλλει σαν κυρίαρχο σύνθημα της ΕΔΑ, το «Δημοκρατία, όχι φασισμός», που
διευκόλυνε την συμπαράταξη των δημοκρατικών δυνάμεων.

Ήταν αποκαλυπτικά εκείνα που είχε πει ο πρόεδρος της ΕΔΑ πολλά χρόνια αργότερα
στη Βουλή, σε μια αψιμαχία του με τον Γεώργ. Παπανδρέου. Στις 24 Ιουνίου 1965,
με αφορμή την εξέλιξη που πήρε μια αγόρευση για την πριμοδότηση της ΕΔΑ υπέρ
της Ενώσεως Κέντρου στις εκλογές του 1964, ανάμεσα σε διαξιφισμούς υπουργών
του Κέντρου, αλλά και του ίδιου του Πρωθυπουργού με την ΕΔΑ για το αν υπήρξε ή
όχι «μυστική συμφωνία» μεταξύ των δύο κομμάτων, έγινε μια αναδρομή στο 1952.
Ένας βουλευτής του Κέντρου πετάχτηκε και φώναξε: «Ελέγατε τότε, τι Πλαστήρας,
τι Παπάγος».

Διαστρέβλωση

Ο Πασαλίδης τον αποστόμωσε: «Αυτά, τα έλεγε το ΚΚΕ, δεν τα ελέγαμε εμείς». Και
στη συνέχεια κάτω από επικρίσεις για το ίδιο σύνθημα από τους Π. Γαρουφαλιά,
Δημ. Παπασπύρου και Λ. Λυμπέρη, ο Πασαλίδης επανέλαβε: «Όχι κύριοι. Αυτό το
σύνθημα το είπε το ΚΚΕ. Δεν το είπον εγώ. Εδώ είναι η διαφορά μας. Σταματήσατε
να διαστρεβλώνετε την αλήθειαν. Αυτά τα είπε τότε ο αρχηγός του ΚΚΕ Ν.
Ζαχαριάδης. Πρέπει να το καταλάβετε και πρέπει να το ηξεύρετε. Και ημείς τότε,
επί Πλαστήρα κατήλθομεν εις τας εκλογάς. Αλλά ενωρίτερον έγιναν συνεννοήσεις
καθαρά και ξάστερα…».

Πώς ξεκίνησε αυτή η ιστορία του καταστροφικού συνθήματος της κομμουνιστικής
ηγεσίας; Ο Ζαχαριάδης από την πρώτη στιγμή διακήρυξε τη θέση, ότι δεν θα δώσει
το ΚΚΕ υποστήριξη στο Κέντρο «άνευ όρων». Μόνον αν ο Πλαστήρας κι ο Βενιζέλος
δέχονταν συνεργασία με κοινό πρόγραμμα και συμμετοχή αριθμού αριστερών
υποψηφίων στους συνδυασμούς, θα μπορούσε να γίνει λόγος για όχι αυτόνομη
κάθοδο της ΕΔΑ στις εκλογές.

Κι αυτή η θέση έχει βαθύτερη ρίζα, που την είχε αναλύσει ο Λευτέρης Αποστόλου
σ’ ένα βιβλίο του: «Μετά το 1949 το καθήκον που έμπαινε μπροστά στην ηγεσία
της Αριστεράς ήταν η ανασυγκρότηση ύστερ’ από την ήττα των δυνάμεων της
Αριστεράς και η ειλικρινής συνεργασία των δυνάμεων αυτών με τις δημοκρατικές
δυνάμεις του Κέντρου. Γραμμή όμως που χαράσσεται ως τις αρχές του 1956, είναι
ότι οι αριστερές δυνάμεις πρέπει να διεξαγάγουν επαναστατικούς αγώνες για τη
νίκη της σοσιαλιστικής επανάστασης στην Ελλάδα, ότι η Αριστερά και, άσχετα απ’
ό,τι έχει συμβεί, είναι εκείνη που επιβάλλεται να ηγηθεί του αγώνα για τη
δημοκρατική αλλαγή κα ότι τα χτυπήματα της Αριστεράς πρέπει πρώτ’ απ’ όλα να
καταφέρονται κατά των κομμάτων του Κέντρου. Αποτέλεσμα: Στα 1952 η Δεξιά
εγκαθιδρύει το αντεπαναστατικό καθεστώς και η ΕΔΑ στις εκλογές που μεσολαβούν
ως τα 1956 συγκεντρώνει το 10% περίπου των ψηφοφόρων»…

«Όλοι οι σκύλοι»

Η σειρά τού αφιερώματος για την επέτειο των 50 ετών από την ίδρυση της ΕΔΑ θα κυκλοφορήσει σύντομα σε βιβλίο από τις Εκδόσεις Προσκήνιο, με τον τίτλο: «Από τον Εμφύλιο στην ΕΔΑ»

Το ερώτημα τι θα έκανε η ΕΔΑ, αν δηλαδή με ξεχωριστή κάθοδο θα ευνοούσε
εμμέσως τον Παπάγο ή θα πριμοδοτούσε το Κέντρον, δίχασε τα ηγετικά στελέχη της
Αριστεράς. Ο Ηλ. Ηλιού θεωρούσε ότι έπρεπε να ενισχυθεί ο Πλαστήρας για να μην
επικρατήσουν τα σχέδια των Αμερικανών. Μπριλλάκης, Εφραιμίδης και άλλοι που
ήσαν υπέρ των θέσεων του Ζαχαριάδη, πίστευαν ότι η ΕΔΑ είχε πολλές πιθανότητες
να πάρει πλειοψηφία σε αρκετές περιφέρειες, όπως ο Πειραιάς, η Μυτιλήνη, κ.λπ.
Φυσικά επεβλήθη η γραμμή Ζαχαριάδη, που εκφράσθηκε με το περιβόητο σύνθημα:
«Τι Πλαστήρας, τι Παπάγος, όλοι οι σκύλοι μια γενιά»!