Ο πρόεδρος του Στρατοδικείου απειλεί με… αυτοκτονία

Η πρώτη ευρεία σύσκεψη των στελεχών της ΕΔΑ, με συμμετοχή και των εξορίστων
βουλευτών, έγινε στις 11 Νοεμβρίου του 1951 και διήρκεσε σχεδόν όλη την ημέρα.
Όλα τα στελέχη εξέθεσαν τις απόψεις τους για την πορεία και την τακτική του
κόμματος. Ιδιαιτέρως οι Στ. Ηλιόπουλος και Μιχ. Κύρκος επέμειναν στην ανάγκη
να κατευθύνει τον αγώνα η Διοικούσα Επιτροπή.

Με τη σύλληψη του Δημ. Μπούτση, του Αργυριάδη και του Καλούμενου, ο πολιτικός σάλος που ξεσηκώθηκε έφερε σε δυσχερή θέση την ΕΔΑ. Στη φωτογραφία, ο Ν. Μπελογιάννης, η αδελφή του και η ηθοποιός Μαρία Φωκά

Ο Σταυρόπουλος απήντησε με την πομπώδη μελοδραματική φωνή του:

­ Εφόσον είμαι πρόεδρος του στρατοδικείου, δεν πρόκειται να διακόψω την δίκην.
Έχω μίαν παράδοσιν οικογενειακήν και προσωπικήν εις τον Στρατόν. Αλλά αν
εσείς, κύριε υπουργέ, με βεβαιώνετε ότι διά της διακοπής της δίκης θα προκύψει
εθνική ωφελιμότης, είμαι πρόθυμος να αυτοκτονήσω διά να σας δώσω την λύσιν που
θέλετε…

Στο άκουσμα αυτής της φράσης, ο Παπασπύρου, ο Ρέντης και ο Σακελλαρίου έμειναν
άφωνοι. Τα έχασαν και δεν ήξεραν τι να πουν. Κάτι ψέλλισε ο Σακελλαρίου
ταραγμένος:

­ Καλά, αφήστε, θα δω…

Ο Σταυρόπουλος με τον Παπαδόπουλο και τους άλλους στρατοδίκες έκαναν στροφή
και βγήκαν από το υπουργικό γραφείο με χαμόγελο θριάμβου. Οι εφημερίδες της
Δεξιάς, κατευθυνόμενες από τον ΙΔΕΑ, έγραψαν ότι ο Σταυρόπουλος, προτού
ξεκινήσει για το γραφείο του Σακελλαρίου, είχε αφήσει ένα σημείωμα στην σύζυγό
του, και της έγραφε: «: Αν δεν γυρίσω, να ξέρεις ότι έπεσα εκτελών το προς την
πατρίδα καθήκον μου»! Δεν μπορούμε, βέβαια, να ξέρουμε τι θα έκανε ο
Σταυρόπουλος στην περίπτωση που ο Σακελλαρίου είχε το σθένος να επιμείνει
αγνοώντας τις… «πατριωτικές κορόνες» του προέδρου του Στρατοδικείου. Σήμερα,
όλα αυτά μπορεί να φαίνονται αδιανότητα. Τότε, όμως, το κλίμα ήταν τελείως
διαφορετικό και δύσκολα μπορούν να το αντιληφθούν όσοι δεν έζησαν εκείνα τα
χρόνια. Έπειτα, ο ΙΔΕΑ απασχολούσε ευρύτατα την κοινή γνώμη. Μόλις είχαν
τελειώσει οι ανακρίσεις για το κίνημα της 31ης Μαΐου που έκαναν οι Φροντιστής,
Χρηστέας, Γωγούσης, Κουρούκλης κ.ά., με στόχο να ανακληθεί η παραίτηση του
Παπάγου από την αρχιστρατηγία. Ο συντηρητικός πολιτικός κόσμος δεν ήθελε να
θιγεί ο ΙΔΕΑ, το Κέντρο δεν είχε δύναμη και ο Παπάγος έκανε λόγο για
«παρεμβάσεις της Κυβερνήσεως στον στρατό». Οι κύκλοι του ΙΔΕΑ διοχέτευσαν στον
δεξιό Τύπο τις λεπτομέρειες για όσα έγιναν στο υπουργείο Αμύνης, για την
προσπάθεια να διακοπεί η δίκη Μπελογιάννη, και ο «Ελληνικός Συναγερμός»
εξαπέλυσε δριμύτατη επίθεση κατά της Κυβέρνησης του Κέντρου. Στο όλο σκηνικό
θα πρέπει να προστεθεί ότι, εκείνες ακριβώς τις μέρες, η Ατλαντική Συμμαχία
είχε αποφασίσει να δεχτεί ως μέλη της την Ελλάδα και την Τουρκία. Το ΝΑΤΟ
έβλεπε εχθρικά κάθε χώρα που είχε «φιλοαριστερή» κυβέρνηση…

Κάτω από αυτές τις τρομερές πιέσεις, ο αδύναμος Πλαστήρας αναγκάσθηκε να
προβεί σε διάψευση, με την ακόλουθη δήλωση: «Είναι το ολιγώτερον ψευδέστατον
το λεχθέν, ότι υπέδειξα εγώ προσωπικώς ή η Κυβέρνησις την διακοπήν της
συνεδριάσεως του εκτάκτου στρατοδικείου».

Ο ΙΔΕΑ είχε επικρατήσει και η Κυβέρνηση του Κέντρου δέχθηκε ήττα και
αναδιπλώθηκε. Με αυτόν τον τρόπο όμως βάδιζε προς την πτώση της.

Η «τακτική των ασυρμάτων» και οι συλλήψεις κομμουνιστών δυσκολεύουν την ΕΔΑ

Ν. Ζαχαριάδης: «Τώρα περάσαμε από τον ένοπλο στον πολιτικό μαζικό αγώνα…»

Τα πράγματα πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο, με τη… «συνδρομή» και της
κομμουνιστικής ηγεσίας, που βρισκόταν στο εξωτερικό.

Στις 14 Νοεμβρίου 1951 το βράδυ, οι δημοσιογράφοι πληροφορήθηκαν από την
αστυνομία ότι τις πρώτες πρωινές ώρες της ημέρας εκείνης έγιναν πολλές
συλλήψεις κομμουνιστών στην Αθήνα, στον Πειραιά και στα προάστια, και ότι
είχαν ανακαλυφθεί ασύρματοι του ΚΚΕ.

Το πέρασμα

Λίγο αργότερα, ο Ρέντης επιβεβαίωσε στους δημοσιογράφους ότι στη Γλυφάδα η
αστυνομία με αιφνιδιαστικές έρευνες βρήκε ασυρμάτους και ανακάλυψε παράνομο
μηχανισμό του ΚΚΕ, «ενεργούντος κατασκοπείαν εις βάρος του κράτους». Ο σάλος
έγινε ακόμα μεγαλύτερος με την σύλληψη του Δημ. Μπάτση, του Αργυριάδη, του
Καλούμενου και τον εντοπισμό του Νικόλα Βαβούδη, ο οποίος προτίμησε να
αυτοκτονήσει στην κρύπτη του, παρά να πέσει ζωντανός στα χέρια της αστυνομίας,
ενώ και η σύζυγος ενός από τους ασυρματιστές ­ του Αργυδιάδη ­, η Κατερίνα
Δάλλα, προτίμησε κι αυτή ν’ αυτοκτονήσει για να μη μαρτυρήσει μυστικά του ΚΚΕ.

Η τακτική του ΚΚΕ δεν ήταν μόνο ακατανόητη, αλλά παράλληλα έβαζε σε κίνδυνο
όλη την προσπάθεια που γινόταν να σταθεί και πάλι η Αριστερά στην πολιτική ζωή
του τόπου.

Ενώ η Ζαχαριαδική ηγεσία διατυμπάνιζε ότι νέος προσανατολισμός του ΚΚΕ ήταν το
«πέρασμα από τον ένοπλο στον πολιτικό μαζικό αγώνα», έκανε στροφή στη «μαζική
δουλειά» και υποστήριζε ένα «δημοκρατικό πατριωτικό μέτωπο», από την άλλη
έστελνε στελέχη της με παράνομους ασυρμάτους και κλιμάκια που έπεφταν στα
χέρια της Ασφάλειας και έδιναν την άνεση στο στρατιωτικό κατεστημένο και τη
Δεξιά να συντηρούν τα έκτακτα μέτρα, να διατυμπανίζουν σε όλους τους τόνους
τον «κομμουνιστικό κίνδυνο», να τορπιλίζουν άνετα κάθε προσπάθεια για μέτρα
ειρήνευσης, ενώ η ΕΔΑ, που χαρακτηριζόταν ως «προσωπείο» και «υποκατάστατο»
του ΚΚΕ, κινδύνευε να διαλυθεί.

Ο σάλος για τους «ασυρμάτους» και την «κατασκοπευτική δράση» του ΚΚΕ
κυριαρχούσε στα πρωτοσέλιδα των δεξιών εφημερίδων, που παράλληλα χτυπούσαν και
τον Πλαστήρα σαν «συνοδοιπόρο»… Οι ηγέτες της ΕΔΑ, τουλάχιστον οι
σοσιαλιστές, βρίσκονταν σε εξαιρετικά δυσχερή θέση και αγανακτούσαν με την
τακτική του ΚΚΕ.

Προστριβές

Όπως ήδη αναφέραμε, σοβαρές προστριβές μεταξύ των ηγετικών στελεχών της ΕΔΑ
κατά την προεκλογική περίοδο είχε προκαλέσει η εμμονή του ΚΚΕ για τις
υποψηφιότητες του Πλουμπίδη και του Μπελογιάννη.

Τώρα όμως, με την υπόθεση των ασυρμάτων και τους κινδύνους που διαγράφονταν,
να διαλύσουν οι αρχές τον νόμιμο πολιτικό φορέα της Αριστεράς εξ αφορμής αυτής
της ιστορίας, ξέσπασε μέσα στην ΕΔΑ μεγάλη κρίση. Πασαλίδης, Ηλιόπουλος, Μιχ.
Κύρκος, Νεόκοσμος, Γρηγοριάδης και άλλοι είχαν εξοργιστεί όταν, μετά τα
αποτελέσματα των εκλογών, αποκαλύφθηκε με τους αριθμούς των σταυρών ότι το ΚΚΕ
με τις υποδείξεις του για πριμοδότηση είχε καταφέρει να εκλεγούν μόνο οι
εξόριστοι και να πάρουν καλή σειρά άγνωστα στον πολύ κόσμο στελέχη, εις βάρος
εκείνων που είχαν πρωτοστατήσει στην ίδρυση της ΕΔΑ. Ορισμένοι εξέφρασαν την
πρόθεσή τους να αποχωρήσουν. Όταν έφθασαν όμως στην Αθήνα οι εξόριστοι
βουλευτές, έγινε μια προσπάθεια να γεφυρωθούν οι διαφορές.

Έκκληση

Η Δεξιά συνέχιζε σκληρά την πολεμική της κατά του Ν. Πλαστήρα, τον οποίο εχαρακτήριζε «συνοδοιπόρο των κομμουνιστών». Στη φωτογραφία, ο Πλαστήρας καβάλα σε άλογο επισκέπτεται τη Μονή Αρκαδίου

Στη σύσκεψη της 11ης Νοεμβρίου 1951, ο Κώστας Γαβριηλίδης έκανε έκκληση προς
όλους να αποκατασταθεί η ενότητα. Περισσότερο ουσιαστικός ήταν ο Σταύρος
Ηλιόπουλος, ο οποίος ως ηγετικό στέλεχος του Σοσιαλιστικού Κόμματος (του
Πασαλίδη) έκανε μια μακρά και εμπεριστατωμένη ανάλυση για τη δράση της
Αριστεράς από το 1950.

Προέβη στη διαπίστωση ότι η Δημοκρατική Παράταξη (το αριστερό σχήμα των
εκλογών του 1950 με Σοφιανόπουλο, Σβώλο, Τσιριμώκο κ.λπ.) είχε εξασφαλίσει
ορισμένα πλεονεκτήματα για την Αριστερά, όπως η νομιμότητα ενός τμήματός της,
η μεγάλη συμβολή της στην κατάργηση της Μακρονήσου ως στρατοπέδου εξορίστων
κ.λπ. Τη χαρακτήριζε ίσως κάποια έλλειψη συνοχής, αλλά τα πλεονεκτήματα ήσαν
ασυγκρίτως περισσότερα.

Ύστερα ο Ηλιόπουλος υπενθύμισε τις προσπάθειες για γενικότερη συγκέντρωση των
δυνάμεων της Αριστεράς με τις δημοτικές εκλογές, που όμως απέτυχε, τα
προβλήματα με τον Δημοκρατικό Συναγερμό, και παραδέχτηκε ότι «η ΕΔΑ πέτυχε
πράγματι να φέρει ουσιαστικά στη νόμιμη ενεργό πολιτική ζωή και δράση το
σύνολο σχεδόν των πολιτικών δυνάμεων της Αριστεράς».

Τόνισε, όμως, τις σοβαρές αδυναμίες της, εξαιτίας των οποίων πήρε πολύ
λιγότερες ψήφους απ’ ό,τι είχε πάρει η Δημοκρατική Παράταξη το 1950, και
πρόσθεσε: «Μεταξύ των κομμάτων και των στελεχών, έλειψε πολλές φορές και
στοιχειωδώς ακόμη η αναγνώριση της ισοτιμίας, ο αλληλοσεβασμός και η εκτίμηση
των συνεργατών.

Αντ’ αυτού, είδαν το φως εκδηλώσεις που προκαλούν θλιβερή απογοήτευση
(διαπληκτισμοί και απειλές για υποψηφιότητες, διαγκωνισμός υποψηφίων, θλιβερές
αθλιότητες στη γενική συγκέντρωση της Αθήνας μέχρις εμφανίσεως μπράβων κ.λπ.).
Απόφαση της Διοικούσης Επιτροπής που είδε το φως της δημοσιότητος, άλλαξε
ύστερα από μερικές ώρες, είτε από την εφημερίδα “Δημοκρατική”, είτε από
πρόσωπα χωρίς εξουσιοδότηση».

Αναφέρθηκε ακόμα σε αρκετές περιπτώσεις επεμβάσεως αναρμοδίων προσώπων στην
εφημερίδα «Δημοκρατική», υποστήριξε την ανάγκη να επιδιωχθεί η νομιμοποίηση
του ΚΚΕ για να του δοθεί η δυνατότητα «ν’ αναλάβει άμεσα τις ευθύνες της
πολιτικής του» και τόνισε με έμφαση:

Ευθύνη

«Όμως, η διατήρηση σε παρανομία του ΚΚΕ και η απουσία της ηγεσίας του είναι
αυτή τη στιγμή πραγματικότης.

Και εν όψει αυτής της πραγματικότητος, είμαστε υποχρεωμένοι εμείς, τα κόμματα
που αποτελούν την ΕΔΑ, να αναλάβουμε με πλήρη ευθύνη και αυτοτέλεια την άσκηση
της πολιτικής της Αριστεράς στη χώρα, με βάση την εκτίμηση των συνθηκών από
την ΕΔΑ».

Ο Ηλιόπουλος δέχθηκε ότι η ηγεσία του ΚΚΕ είχε βέβαια το δικαίωμα να ασκεί την
κριτική της στην ηγεσία της ΕΔΑ, παρατήρησε όμως:

«Τα ίδια φαινόμενα ταλαντεύσεων, ασταθείας πολιτικής, ξαφνικών αλλαγών και
συγχύσεων μέσα στην ΕΔΑ έχουν ήδη προκληθεί από ορισμένες εκδηλώσεις της
ηγεσίας του ΚΚΕ, τόσο στην προεκλογική περίοδο σαν πολεμική και κριτική σε
βάρος στελεχών της ΕΔΑ όσο και μετεκλογικά σαν κριτική των αποτελεσμάτων των
εκλογών. Αυτά προκάλεσαν αναταραχή και σύγχυση ανάμεσά μας…».

Από εκείνη τη σύσκεψη της Διοικούσας Επιτροπής την 11ην Νοεμβρίου είχε γίνει
φανερή η αξίωση του ΚΚΕ να ελέγχει την ΕΔΑ και να καθορίζει τη γραμμή της,
αλλά οι διαφωνίες και συγκρούσεις συνεχίστηκαν και μετά, αφού «αόρατες
δυνάμεις» ανέτρεπαν τις αποφάσεις της Διοικούσας με αποτέλεσμα να προκαλείται
μεγάλη σύγχυση.

Το γράμμα του Ηλιόπουλου

Ο Στ. Ηλιόπουλος έκανε μια εμπεριστατωμένη ανάλυση για τη δράση της Αριστεράς από το 1950. Στη φωτογραφία: Ιω. Ιμβριώτης, Ν. Κιτσίκης, Στ. Ηλιόπουλος, Μ. Γλέζος και Ηλ. Ηλιού

Στις 13 Νοεμβρίου, ο Σταύρος Ηλιόπουλος έγραφε στον Πασαλίδη που βρισκόταν στη
Θεσσαλονίκη: «Η σύσκεψη πραγματοποιήθηκε την περασμένη Κυριακή και στο
σημερινό φύλλο της εφημερίδας “Δημοκρατική” δημοσιεύονται πληροφορίες (…).
Το περιεχόμενο όμως του σχετικού δημοσιεύματος προκαλεί κατάπληξη και
αγανάκτηση σε κάθε στοιχειωδώς τίμιο άνθρωπο, γιατί αποτελεί πλήρη
διαστρέβλωση της πραγματικότητας (…). Το ότι λοιπόν αμέσως, ύστερα από μια
τέτοια κριτική, άρχισε η “Δημοκρατική” να διαστρεβλώνει όλη την αλήθεια πάνω
στις συζητήσεις και τις αποφάσεις τέτοιας σημαντικής συσκέψεως, δεν μπορεί να
αφήνει καμία απολύτως αμφιβολία ότι η τακτική αυτή αποτελεί μελετημένη και
συνειδητή περιφρόνηση προς όλους τους συσκεφθέντες και επιβεβαιώνει τη
διαμαρτυρία κάποιου από τους συσκεφθέντες, ότι μέσα στην ΕΔΑ υπάρχει μια
πολιτική παρέα που κάνει ό,τι της αρέσει…».

Οι ανακοινώσεις για την ανακάλυψη των ασυρμάτων ήταν φυσικό να προκαλέσουν
σύγχυση και ταραχή στους κόλπους της Αριστεράς. Απογοητευμένοι και οργισμένοι,
οι Πασαλίδης, Ηλιόπουλος, Κύρκος, Γρηγοριάδης και άλλοι έβλεπαν ότι οι
προσπάθειές τους να νομιμοποιηθεί ολόκληρη η Αριστερά, όχι μόνο τινάζονταν
στον αέρα, αλλά κινδύνευε να διαλυθεί και η ΕΔΑ. Παρά τις τόσο δυσχερείς
συνθήκες, ο Πασαλίδης πάλι κατέβαλε απεγνωσμένες προσπάθειες να διατηρήσει
μέσα στο κόμμα μια δύσκολη ισορροπία και συγχρόνως πήρε την πρωτοβουλία να
περάσει στην αντεπίθεση προς τη Δεξιά, που φωνασκούσε σε όλους τους τόνους για
τους ασυρμάτους και είχε εξαπολύσει εκστρατεία για τους «κινδύνους που
διέτρεχε η χώρα από τον συμμοριτισμό» και τους «συνοδοιπόρους».