ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η ηθική του φυγάδα

«Επτά γαρ νεκρών πεσόντων, ους εμάρψαμεν ποσίν / χείλιοι φονήες ειμέν»
(Εφτά νεκρών, που πέσανε και τους ποδοπατήσαμε, χίλιοι φονιάδες είμαστε). Αρχίλοχος.

«Ζήτω η ΕΤΑ!». Η οργάνωση αυτοκτονεί, λέει ο Αρανθάντι, δυστυχώς όμως παίρνει μαζί της στον θάνατο πολύ κόσμο

Πολλοί πολιτικοί αναλυτές συγκρίνουν την κατάσταση στη Χώρα των Βάσκων με τη
βία που βασάνισε για πολλές δεκαετίες τη Βόρεια Ιρλανδία. Άλλοι κάνουν
παραλληλισμούς ανάμεσα στην τρομοκρατία της ΕΤΑ, στον σερβικό εθνικισμό και
στον μουσουλμανικό εξτρεμισμό. Ο Βάσκος ανθρωπολόγος Χουάν Αρανθάντι προτιμά
να μην κοιτάζει «έξω», αλλά «μέσα», αναζητεί δηλαδή τις ρίζες του προβλήματος
στις αντιφάσεις της δημοκρατίας. Και διαπιστώνει ομοιότητες ανάμεσα στη
βαθύτερη λογική των μύθων που χρησιμοποιούν οι Βάσκοι πιστολέρο και στην
αντίληψη που θεωρεί ότι με την κατάρρευση της κομμουνιστικής ουτοπίας και τον
θρίαμβο της φιλελεύθερης δημοκρατίας ήλθε το τέλος της Ιστορίας.

Ως σύστημα αξιών, η δημοκρατία δεν συμβιβάζεται με τον ρατσισμό, σημειώνει ο
Αρανθάντι σε συνέντευξή του στην Ελ Παΐς. Ως μορφή διακυβέρνησης, όμως,
εισάγει ένα κριτήριο διάκρισης που μπορεί να είναι είτε καθαρά βιολογικού είτε
εθνικού χαρακτήρα. Ο Χάντον και ο Χάξλεϋ ορίζουν το έθνος ως «μια ομάδα
ανθρώπων που στηρίζονται στην εσφαλμένη πεποίθηση μιας κοινής προέλευσης και
σε μια κοινή απέχθεια προς τους γείτονές τους». Κάθε διάκριση ανάμεσα σε
ντόπιο και ξένο είναι βαθύτατα αντιδημοκρατική ­ δικαιολογείται όμως πάντα με
τη χρησιμοποίηση κάποιων εθνικών μύθων. Σε αυτούς τους μύθους, στην πεποίθηση
της υπερβατικότητας της αποστολής τους, στηρίζουν οι Βάσκοι εθνικιστές τη
διεκδίκηση των «ιστορικών» τους δικαιωμάτων. Τα ίδια στοιχεία όμως
χαρακτηρίζουν τόσο τη διακήρυξη της αμερικανικής ανεξαρτησίας όσο και τον
σιωνισμό.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, κυριαρχούν οι έννοιες του πατριωτισμού και της
γενναιότητας: στο όνομα της ελευθερίας και της δημοκρατίας αξίζει να δίνει
κανείς ακόμη και τη ζωή του. Στο βιβλίο του «Η ασπίδα του Αρχίλοχου. Περί
Μεσσιών, μαρτύρων και τρομοκρατών» (εκδ. Visor, 2001), ο Αρανθάντι προτείνει
αντίθετα την «ηθική του φυγάδα». Δεν υπάρχει καμιά απολύτως υπόθεση για την
οποία να αξίζει είτε να σκοτώσεις είτε να πεθάνεις. Αντί να συγκρούεσαι με τον
εχθρό, είναι καλύτερα να φεύγεις από τις συγκρούσεις, να ρίχνεις την ασπίδα
σου όπως ο Αρχίλοχος. Υπάρχουν χίλιοι λόγοι για τους οποίους μπορεί να είναι
κανείς αντίθετος προς την παγκοσμιοποίηση. Η επέκταση της αγοράς, άλλωστε,
συνοδεύεται πάντα από τη γενοκτονία, την εθνοκτονία και την οικοκτονία. Όταν
συγκρούεσαι όμως μετωπικά με τον εχθρό, αργά ή γρήγορα γίνεσαι ίδιος μ’ αυτόν.
Μεγαλύτερη αξία έχει να αναζητήσεις εκείνες τις μορφές διακυβέρνησης, εκείνες
τις ρωγμές της κοινωνίας, όπου να μπορείς να ζήσεις χωρίς να ακολουθείς τις
αρχές που προωθεί ο καπιταλισμός. Η ευτυχία, για τον Αρανθάντι, δεν απορρέει
από τη γενναιότητα, αλλά από τη φυγή, τη διαρκή μετακίνηση, τη γνωριμία με
άλλους λαούς. Μέχρι να χάσεις την ψευδαίσθηση ότι ανήκεις σε έναν τόπο, σε μια
εθνότητα, σε μια κουλτούρα.