Όταν οι άνθρωποι θέλουν να γίνουν θεοί…

Ο Γιώργος Μακρής ήταν ένας από τους πιο ζωντανούς πρωταγωνιστές της
λογοτεχνικής Αθήνας τα χρόνια της δεκαετίας του ’60. Δεν ήταν συγγραφέας ο
ίδιος ­ αν και άφησε κάποια κείμενα ­ αλλά συμμετείχε ενεργά στη «χρυσή εποχή»
της Πλατείας Κολωνακίου, δημιουργώντας στενό φιλικό σύνδεσμο με συγγραφείς
όπως ο Κώστας Ταχτσής και ζωγράφους όπως ο Αλέξης Ακριθάκης.

Ο Μακρής έδωσε ο ίδιος τέλος στη ζωή του, πηδώντας από την ταράτσα της
πολυκατοικίας του, στη διάρκεια της δικτατορίας. Με αφορμή το γεγονός, ο
επίσης φίλος του ποιητής Νίκος Καρούζος έγραψε αργότερα ένα σύντομο δοκίμιο
που δημοσιεύθηκε σε ένα από τα πρώτα τεύχη του περιοδικού «Η Λέξη» τα χρόνια
της δεκαετίας του ’80. Προσπαθώντας να εξηγήσει την αυτοχειρία του Μακρή, ο
Καρούζος κατέληγε σε δύο εκδοχές. Είτε επρόκειτο για πράξη παρορμητική, ένα
είδος ακραίας αντίδρασης που προκάλεσε μια έντονη στιγμή απελπισίας. Είτε ήταν
η απάντηση στο ντοστογιεφσκικό ερώτημα για το αν ο άνθρωπος διαθέτει ελεύθερη
βούληση. Στο κείμενό του, ο Καρούζος δεν κατέληγε σε συμπέρασμα, αλλά η
συλλογιστική του προσδιορίζει, σε μεγάλο βαθμό, τον θεωρητικό προβληματισμό
για την εθελουσία έξοδο από τη ζωή: παρόρμηση ή ελεύθερη επιλογή;

Πόσες εγκυμοσύνες τερματίζονται σιωπηρά επειδή το μωρό δεν είναι απολύτως υγιές και σε ποιο βαθμό η επιλογή αυτή συνιστά ευθανασία;

Το δίλημμα βρίσκεται στο κέντρο της παγκόσμιας συζήτησης για το θέμα της
ευθανασίας. Το ζήτημα ήρθε στο προσκήνιο μετά την καινοτομία της Ολλανδίας να
παράσχει νομοθετική κάλυψη στην ευθανασία. Η πρωτοβουλία έχει προκαλέσει σάλο
και προειδοποιήσεις προς διερχομένους από τη χώρα της τουλίπας, ότι «η ζωή σας
δεν είναι ασφαλής στην Ολλανδία». Ωστόσο, το θέμα έχει απασχολήσει πολλές
χώρες. Η Ελβετία είναι ανεκτική απέναντι στην «αυτοκτονία» ύστερα από χρόνια
πάθηση και εφ’ όσον έχει εκφράσει κατ’ επανάληψιν την επιθυμία αυτή ο ασθενής.
Ανάλογη ανοχή υπάρχει και στο Βέλγιο, ενώ συζητείται η νομιμοποίηση της
εθελοντικής εξόδου από τη ζωή και στη Γαλλία. Προβληματισμένος είναι ο
ιατρικός κόσμος και στη Βρετανία. Πρόκειται, ωστόσο, για δίλημμα χωρίς καθαρές
απαντήσεις. Παράδειγμα η μακρινή Αυστραλία, όπου η ευθανασία επετράπη με νόμο
στα μέσα της δεκαετίας του ’90, ο οποίος όμως αργότερα αποσύρθηκε. Στη Βόρεια
Αμερική υπάρχουν κάποιες διαφοροποιήσεις από Πολιτεία σε Πολιτεία. Στο
Όρεγκον, ας πούμε, η ευθανασία επιτρέπεται. Όπως πάντα, η αμερικανική
αντίδραση στο θέμα διεξάγεται με όρους… Χόλιγουντ ­ εξ ου και η ονομασία Δρ
Θάνατος που έχει δοθεί στον δρα Τζακ Κεβορκιάν, ο οποίος έχει αποφασίσει ότι ο
προορισμός του είναι να διευκολύνει εκείνους που θέλουν να εξέλθουν από τη
ζωή. Πρόκειται για διαδικασία που περιλαμβάνει ενδοφλέβιες ενέσεις, όχι πολύ
διαφορετική από αυτήν που ακολουθούν ορισμένες Πολιτείες για τις θανατικές
εκτελέσεις. Η διαφορά, βεβαίως, είναι ότι εν προκειμένω την ένεση κάνει ο
ίδιος ο «αυτόχειρας».

«Ναι», «όχι» για τη «μητέρα όλων των ανθρωποκτονιών»

Νίκος Καρούζος. Σε δοκίμιο του για τον Γιώργο Μακρή διακρίνει δύο τύπους αυτόχειρα: τον παρορμητικό και εκείνον που δίνει την προσωπική του απάντηση στο θεώρημα της ελευθερίας

Παρόρμηση ή ελεύθερη επιλογή; Ομολογουμένως, «η ευθανασία», όπως
λέγεται, «είναι η μητέρα όλων των ανθρωποκτονιών». Εύλογα ο ολλανδικός νόμος
προβλέπει εξαντλητική σειρά προϋποθέσεων, συνδρομή του οικογενειακού γιατρού
και άλλους όρους, ώστε να επιτρέψει την ευθανασία. Αρκετές όμως από τις
λεπτομέρειες προξενούν αναπόφευκτα μια παγωμάρα, όπως η ευθανασία ακόμη και σε
ανηλίκους ­ εφόσον υπάρχει η συναίνεση των γονέων.

Η επιφύλαξη έχει και ιστορικές ρίζες. Όπως επισημαίνουν οι επικριτές των
Ολλανδών, σπανίως η ευθανασία δικαιώθηκε, όταν εφαρμόστηκε. Αντιθέτως, πολύ
γρήγορα εκφυλίστηκε σε ένα είδος «ευγονικής», όπου οι δυνατοί άρχισαν να
εξολοθρεύουν τους αδύναμους. Είναι η περίπτωση της Σπάρτης του Λυκούργου με τη
θανάτωση των παιδιών που δεν ήταν αρτιμελή. Πολύ χειρότερη είναι, βεβαίως, η
περίπτωση των ναζί και των «γιατρών» του Άουσβιτς.

Ο θάνατος ως λύση

Ο ακτιβισμός του στο θέμα της ευθανασίας εξασφάλισε στον Τζακ Κεβορκιάν το ­ όχι και τόσο γραφικό ­ προσωνύμιο «Δρ Θάνατος»

Ο θάνατος ως «τελική λύση» οδήγησε στην εξολόθρευση όλων εκείνων που δεν
ανταποκρίνονταν στα εμφανισιακά και άλλα ιδεώδη της ιδεολογικοποιημένης Αρείας
φυλής, είτε επρόκειτο για Εβραίους είτε για Τσιγγάνους είτε για άτομα με
ειδικές ανάγκες είτε για ομοφυλόφιλους. Οι δυσοίωνοι ιστορικοί συνειρμοί
οφείλονται στο γεγονός ότι η ευθανασία έχει δύο πτυχές. Υπάρχουν αυτοί που
μπορούν να αποφασίσουν για τον εαυτό τους και αυτοί για τους οποίους
αποφασίζουν άλλοι, διότι είναι ανήλικοι ή είναι σε κώμα ­ δηλαδή γιατί δεν
έχουν καταλογισμό. Δικαιούται όμως κανείς να αποφασίσει για την τύχη άλλων;

Για πολλούς η απάντηση είναι αρνητική. Για την Εκκλησία, παραδείγματος χάριν,
η απόφαση αυτή εναπόκειται στον Θεό. Οι γιατροί επικαλούνται τον όρκο του
Ιπποκράτη και την αποστολή τους να σώζουν ζωές και όχι να διευκολύνουν τον
τερματισμό τους. Σε ό,τι αφορά την ελληνική έννομη τάξη, αυτή δεν αφήνει
μεγάλα περιθώρια, αν και η ανθρωποκτονία με συναίνεση και η συμμετοχή σε
αυτοκτονία τιμωρούνται ηπιότερα.

Η ανάπτυξη της προσωπικότητας

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το ερώτημα αν και πώς συμβιβάζεται πιθανή
νομοθετική ρύθμιση του θέματος της ευθανασίας με τα άρθρα 2 και 5 του
Συντάγματος για την προστασία της αξίας και την ελεύθερη ανάπτυξη της
προσωπικότητας του ανθρώπου ­ διατάξεις οι οποίες δεν είναι και αναθεωρητέες.

Για τους επικριτές της, η ευθανασία είναι προϊόν της ατομιστικής μας κοινωνίας
που θέλει «να τελειώνει μια ώρα γρηγορότερα» με τις ανίατες ασθένειες ή με
εκείνους που δεν θα μπορούν να φροντίσουν τον εαυτό τους. Γιατί το μαρτύριο
της παρατεταμένης εξόδου δεν το υφίσταται μόνον ο ασθενής, αλλά και οι οικείοι
του. Σύμφωνα με την ίδια, επικριτική, γραμμή, η δημόσια συζήτηση για την
ευθανασία είναι ένα είδος συνωμοσίας από τις ασφαλιστικές εταιρείες, οι οποίες
θέλουν να αποφύγουν τα πολύ βαριά έξοδα που συνεπάγεται η μακροχρόνια παραμονή
σε νοσοκομεία, σε ανίατες ασθένειες ή για τους συγγενείς που θέλουν να
συνεχίσουν τις ζωές τους.

Ο αντίλογος, λέει, ότι η πράξη είναι διαφορετική. Τα έμβρυα ελέγχονται
εξονυχιστικά με υπερηχογραφήματα για να διαπιστωθεί αν η εξέλιξή τους είναι
φυσιολογική κατά τους κρίσιμους μήνες που η κύηση μπορεί να διακοπεί.

Ανίατες ασθένειες

Εκτρώσεις γίνονται ανέτως, νομίμως και αφειδώς ­ δεν αποτελούν μια, κοινωνικά
αποδεκτή, μορφή ευθανασίας; Παρά την εκπεφρασμένη αντίθεση των περισσοτέρων
γιατρών, η ευθανασία είναι μια πραγματικότητα. Όχι, βεβαίως, η ενεργητική,
αλλά η παθητική, όταν οι γιατροί αποφεύγουν να δώσουν αγωγή που θα διατηρήσει
με τεχνητά μέσα στη ζωή έναν ασθενή ο οποίος οδεύει προς τον θάνατο, αλλά
περιορίζονται στο να μειώσουν την οδύνη. Ακόμη περισσότερο: σε ανίατες
ασθένειες, το να παρατείνει κανείς το μαρτύριο ενός καταβεβλημένου ανθρώπου,
αντιβαίνει στην αξιοπρέπειά του.

Για οικείους και συγγενείς, ο τερματισμός της ζωής του είναι μια γενναία,
βαριά και οδυνηρή για τους ίδιους απόφαση, που λαμβάνεται διότι αυτοί τιμούν
τη σχέση που είχαν μαζί του. Σύμφωνα με τη γραμμή αυτή σκέψης, η Ολλανδία
έπραξε σωστά νομιμοποιώντας την ευθανασία. Ο ορισμός εξαντλητικών προϋποθέσεων
είναι ασφαλώς απαραίτητος.

Στις γκρίζες ζώνες

Ο φόβος της ευγονικής και το φάντασμα του Άουσβιτς πλανώνται πάνω από τη συζήτηση για την ευθανασία: η ιστορική διάσταση του θέματος δεν προκαλεί αισιοδοξία

Μια σύγχρονη κοινωνία, που σέβεται την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και το
δικαίωμά του να διαθέσει τον εαυτό του όπως ο ίδιος θέλει ­ εφ’ όσον αυτό δεν
πλήττει άλλους ­ οφείλει να καλύψει νομοθετικά με κάποιο τρόπο το θέμα της
εθελουσίας εξόδου από τη ζωή, αντί να το αφήνει στην γκρίζα ζώνη των διαδρόμων
των νοσοκομείων. Άλλωστε, υπενθυμίζεται, ευθανασία σημαίνει να πεθαίνει κανείς
καλά.

Ταυτότητα

ΕΡΩΤΗΣΗ: «Μπορεί ο πολίτης να τερματίσει τη ζωή του, αν ο ίδιος θέλει;»

ΥΠΕΡ: Είναι θέμα αξιοπρέπειας

ΚΑΤΑ: Ο ιστορικός φόβος της ευγονικής

ΞΕΝΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Ολλανδία

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Γίνεται σιωπηρά

ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ: Δρ Τζακ Κεβορκιάν

ΜΥΘΟΣ: Ο Καιάδας, όπου πετούσαν τα παιδιά οι Σπαρτιάτες

ΛΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ: Συναίνεση

ΝΕΟΛΟΓΙΣΜΟΣ: Παθητική ευθανασία

ΑΡΙΘΜΟΣ: 300ΠΚ

ΣΛΟΓΚΑΝ: «Ευθανασία σημαίνει ναι πεθαίνεις καλά»