Μικρά θαύματα στο ζωντανό μουσείο φυτών

Κάποια σχολεία διοργανώνουν εκπαιδευτικές εκδρομές στον Βοτανικό Κήπο Ιουλίας και Αλεξάνδρου Διομήδους, στο Χαϊδάρι. Ο περισσότερος χρόνος όμως αφιερώνεται στο «ελεύθερο πρόγραμμα» και πολύ λιγότερος στην ξενάγηση, στο «μουσείο φυτών»

Στον μεγαλύτερο βοτανικό κήπο της Ελλάδας (και ολόκληρης της Ανατολικής
Μεσογείου) κρύβονται φυτά σπάνια, ενδημικά, είδη που έχουν εξαφανισθεί από τον
τόπο καταγωγής τους, ή που φύτρωναν στην Ελλάδα στη διάρκεια της αρχαιότητας.
Αυτός ο βοτανικός κήπος, αν και μοιάζει με την… κιβωτό του Νόε, αν και είναι
ένα ζωντανό μουσείο φυτών, αν και βρίσκεται στην καρδιά της Αθήνας, μερικές
εκατοντάδες μέτρα από τη συμβολή της Ιεράς Οδού με τη Λεωφόρο Καβάλας,
παραμένει άγνωστος.

Ο ανθώνας έχει συνολικά 25 λίμνες. Μέσα σ’ αυτές βλέπει κανείς τη μικροσκοπική φακή του νερού, η οποία καλύπτει συχνά την επιφάνειά τους

Εδώ και χρόνια, οι Κορεάτες δίνουν τη μία μετά την άλλη τις επιστημονικές
μάχες για να καταφέρουν να αναστήσουν ένα φυτό ενδημικό της χώρας τους, που
εδώ και χρόνια δεν φυτρώνει πια εκεί… Ονομάζεται Abelioplyllum distichum,
είναι δέντρο και μπορεί ένας νεαρός Κορεάτης να μην το έχει δει ποτέ στη ζωή
του, ένας νέος Αθηναίος όμως, που έχει επισκεφθεί τον Βοτανικό Κήπο Ιουλίας
και Αλέξανδρου Διομήδους, στο Χαϊδάρι, το έχει δει… Οι Κορεάτες βοτανικοί,
μάλιστα, ζήτησαν από τους Έλληνες συναδέλφους τους, που είναι υπεύθυνοι για
τον Βοτανικό Κήπο, να τους στείλουν σπέρματα του φυτού, μήπως καταφέρουν και
το αναπαραγάγουν.

Οι πολύχρωμες ποικιλίες κολομπίνας (Aquilegia hybrida) στολίζουν το καλλωπιστικό τμήμα

Στο Βοτανικό Κήπο της Αθήνας (μια έκταση 1.700 στρεμμάτων όπου φυτρώνουν
περισσότερα από 3.000 είδη φυτών) βρίσκονται είδη που χάθηκαν στο χρόνο, τα
οποία χαρακτηρίζονται ως «ζωντανά απολιθώματα φυτών». Ορισμένα μετρούν ηλικία
μερικών χιλιάδων και άλλα κάποιων εκατομμυρίων χρόνων. Κάποια, όπως οι
δρακοντιές, το ελένιον των αρχαίων ή ίνουλα, ο νάρθηκας ­ το φυτό που
χρησιμοποιούσαν οι αρχαίοι για να ακινητοποιήσουν μέλη του σώματος που είχαν
υποστεί κατάγματα ­, έχουν τις ρίζες τους στην αρχαία Ελλάδα. Κάποια άλλα
έχουν κατακτήσει τον τίτλο των αρχαιότερων φυτών, με την ηλικία τους να φτάνει
τα… 180 εκατομμύρια χρόνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το Cycas
revoluta, ένα μικρό φυτό, με σώμα φοίνικα, και το Ginkgo biloba, το οποίο
είναι το μοναδικό που έχει απομείνει από μια οικογένεια φυτών η οποία γνώρισε
τη μεγαλύτερη εξάπλωσή της πριν από 170 εκατομμύρια χρόνια.

Όπως εξηγεί ο κ. Νίκος Χριστοδουλάκης, επίκουρος καθηγητής στον Τομέα
Βοτανικής του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, «το φυτό αυτό είναι
το αρχαιότερο ζωντανό σπερματόφυτο, φτάνει μέχρι τα 30 μέτρα ύψος, έχει
αρσενικά και θηλυκά άτομα και είναι ανθεκτικό στα έντομα. Το όνομά του, στα
κινέζινα σημαίνει “ασημένιο κορόμηλο”. Φύτρωνε στην Ανατολική Κίνα πριν από
130 εκατομμύρια χρόνια, ενώ τα ελάχιστα είδη που έχουν απομείνει σήμερα σε
ολόκληρο τον κόσμο έχουν φυτευτεί και έχουν επιβιώσει ύστερα από επιμελή
καλλιέργεια σε ναούς της Κίνας και της Ιαπωνίας».

Το Gingo biloba γνώρισε τη μεγαλύτερη εξάπλωση πριν από 170 χρόνια

Αυτά είναι μερικά από τα φυτά που γνωρίζει κανείς επισκεπτόμενος τον Βοτανικό
Κήπο Ιουλίας και Αλέξανδρου Διομήδους ­ έναν κήπο με μακρά ιστορία, που ξεκινά
από το 1951. Άνοιξε τις πύλες του στο κοινό το 1975, αλλά από τότε μέχρι
σήμερα πέρασε αμέτρητες φορές από το σκοτάδι στο φως, από τη φροντίδα στην
πλήρη αδιαφορία. Πριν από μερικά χρόνια βγήκε ξανά στην επιφάνεια… Και αν τα
φυτά δεν υπέφεραν φέτος από την πρώιμη και μεγάλη ζέστη, οι χώροι του κήπου θα
ήταν ένας ανθισμένος παράδεισος…

Ο κήπος είναι χωρισμένος σε τμήματα, ανάλογα με τα φυτά που φιλοξενούνται: ο δενδρώνας, ο ανθώνας, το φαρμακευτικό, το ιστορικό, το συστηματικό, είναι μερικά από αυτά…

Το προσωπικό του κήπου, άλλοτε δίνει αγώνα απέναντι στη ζέστη, άλλοτε απέναντι
στο κρύο και άλλοτε απέναντι στους… επισκέπτες, που συχνά δεν
συνειδητοποιούν πως βρίσκονται σε έναν χώρο που λειτουργεί ως μουσείο και
επιστημονικό κέντρο.

Μία χελώνα, προσπαθεί να κρυφτεί κάτω από το δίκταμο, μια εικόνα στο μικρό αυτό οικοσύστημα της Αθήνας

Από τα 3.000 είδη φυτών που συναντά κανείς εκεί, πάνω από 450 είναι αυτοφυή,
ενώ ο χώρος έχει χωριστεί σε τμήματα, τα οποία φιλοξενούν είδη φυτών ανάλογα
με την κατηγορία στην οποία ανήκουν. Μόνο στον δενδρώνα, το πρώτο τμήμα του
κήπου που συναντά, μπαίνοντας ο επισκέπτης, βρίσκονται δέντρα και μεγάλοι
θάμνοι από την Ωκεανία, τη Μεσόγειο (Ευρώπη και Ασία) τη Νότια Αφρική, τη
Βόρεια και Κεντρική Αμερική. Όπως σημειώνει ο κ. Χριστοδουλάκης, «ο κήπος
επιτελεί επιστημονικό και εκπαιδευτικό έργο. Διατηρεί και προστατεύει σπάνια ή
απειλούμενα είδη φυτών, ενώ παράλληλα φέρνει σε επαφή το ευρύ κοινό με πλήθος
φυτών από κάθε γωνιά της Γης, ενημερώνοντας παράλληλα για τη σημασία και τη
χρήση καθενός από τα φυτά αυτά».

Φυτά που έγραψαν ιστορία και… τραγούδια

Ο επίκουρος καθηγητής Βοτανικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, κ. Νίκος Χριστοδουλάκης, στον κήπο

Ένα από τα πιο πλούσια σε είδη φυτών αλλά και σε… προσφερόμενη γνώση τμήμα
του Βοτανικού Κήπου, είναι το ιστορικό. Βρίσκεται αριστερά από την κεντρική
είσοδο και εκεί καλλιεργούνται είδη γνωστά από την ελληνική μυθολογία, τους
αρχαίους συγγραφείς ή ακόμη και τη Βίβλο. Σ’ αυτό το σημείο, ο Κήπος συνδέει
την πόλη, αλλά και την ελληνική φύση, με την ιστορία της, το σήμερα και το
παρελθόν. Γνωστά αλλά και άγνωστα φυτά, όλα συνδεδεμένα με την αρχαιότητα ή
τους ιστορικούς χρόνους, βρίσκονται εκεί. Ο άδωνις (Adonis sp) πήρε το
όνομά του απο τον φίλο του θεού Απόλλωνα, τον άνθρωπο που κατά λάθος σκότωσε
με τον δίσκο του ο Απόλλωνας, σε αγώνες δισκοβολίας, κι από το αίμα του
βάφτηκαν, σύμφωνα με την παράδοση, κόκκινα τα άνθη του φυτού, το οποίο έτσι
πήρε και το όνομά του.

Τα νελούμπο, που καλλιεργούνται μέσα σε δύο λίμνες του κήπου, είναι νούφαρα με γιγαντιαία φύλλα και κατάγονται από τον Αμαζόνιο. Οι μεγάλοι σπόροι τους τρώγονται, ενώ το ξηρό τμήμα χρησιμοποιείται στην ανθοκομία

«Γνωστό στους αρχαίους φυτό ήταν και ο ανάγυρος (Anagyris
foetida)», σημειώνει ο κ. Νίκος Χριστοδουλάκης, επίκουρος καθηγητής
Βοτανικής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. «Λόγω της κακοσμίας που αναδύεται από τα
φύλλα του προέκυψαν οι φράσεις των αρχαίων «Μη κίνει τον Ανάγυρον» ή «Ανάγυρον
κινείς» που μεταφορικά σημαίνουν «μη θίγεις τα κακώς κείμενα” και «βγάζεις τ’
άπλυτα στη φόρα», αντίστοιχα». Ο ασπάλαθος (Callycotome villosa) είναι
το ποώδες φυτό για το οποίο οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν ότι με τα αγκαθωτά
κλαδιά του κτυπούσαν και βασάνιζαν τους τυράννους στον Άδη, ενώ ο ασφόδελος
(Asphodelus aestivus) κατά την αρχαιότητα ήταν σύμβολο του πένθους αφού
οι ψυχές στα Ηλύσια Πεδία ­ το έσχατο άκρο της γης όπου κατά τη μυθολογία
διέμεναν οι ήρωες μετά τον θάνατό τους ­ περνούσαν από τον «ασφοδελόν
λειμώνα», ανάμεσα από τους ανθισμένους ασφόδελους.

Στον Βοτανικό Κήπο του Χαϊδαρίου μπορεί κανείς να δει απο κοντά και τον
μανδραγόρα (Mandragora officinarum) που ονομάζεται επίσης και
μαντραγούδας, καλάνθρωπος, αρκάνθρωπος κ.ά. ­ ένα εξαιρετικά δηλητηριώδες
φυτό, γνωστό από την αρχαιότητα για τις φαρμακευτικές του ουσίες. «Ο
μανδραγόρας βρέθηκε στους τάφους των βασιλέων των Θηβών (1800 π.Χ.) και
αναφέρεται τόσο από τον Θεόφραστο όσο και από τον Διοσκουρίδη.