Η πρόκληση του Γκέτεμποργκ

Δεν θα σταθώ στις λεπτομέρειες της υπόθεσης ούτε καν στην αναζήτηση των
ευθυνών, εάν υπάρχουν και σε ποιους αποδίδονται. Εκείνο που πραγματικά με
απασχολεί είναι η πολιτική χρησιμοποίηση του Στη Σύνοδο του Ελσίνκι
(Δεκέμβριος 1999) το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ζήτησε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να
παρουσιάσει ένα κείμενο στο οποίο να προτείνεται μια μακροπρόθεσμη στρατηγική
για την αειφόρο ανάπτυξη, με βασικούς άξονες το περιβάλλον, την
ανταγωνιστικότητα και την κοινωνική συνοχή. Μόλις πριν από ένα χρόνο, στη
Λισαβώνα, το Συμβούλιο ανανέωσε την εντολή θέτοντας ως παράλληλο στόχο την
ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής συνιστώσας στις άλλες πολιτικές. Το πρώτο
ολοκληρωμένο κείμενο για μια τέτοια στρατηγική τίθεται υπ’ όψιν των αρχηγών
των κρατών της Ε.Ε. στις 15 Ιουνίου στο Γκέτεμποργκ.

Στην πραγματικότητα, τα δύο βασικά θέματα που θα απασχολήσουν τη σύνοδο
κορυφής στη γραφική αυτή πόλη της Σουηδίας είναι η διεύρυνση και η αειφόρος
ανάπτυξη. Παρά τη φαινομενικά διαφορετική πολιτική στόχευση, τα δύο θέματα
συνδέονται. Η νέα πολιτική και οικονομική γεωγραφία που διαγράφεται με την
εισδοχή των νέων χωρών δεν προβληματίζει τους Ευρωπαίους ηγέτες μόνο ως προς
τα δομικά της προβλήματα. Αλλάζει ταυτόχρονα τον γεωφυσικό χάρτης της Ευρώπης
προσθέτοντας νέα στοιχεία για τη βιοποικιλότητα, τους φυσικούς πόρους και τη
ρύπανση, με την τελευταία να είναι το αποτέλεσμα των στρεβλώσεων του
παρελθόντος, αλλά και των βίαιων αλλαγών που επακολούθησαν.

Η αειφόρος ανάπτυξη, από την άλλη, δεν παραπέμπει πλέον σε μια ρητορεία, αλλά
καλείται να αποτελέσει το νέο πλαίσιο για μια Ευρώπη που αναζητεί την ποιότητα
συνειδητοποιώντας τα οικολογικά όρια, τις διευρυνόμενες κοινωνικές ανισότητες
και τα λάθη του παρελθόντος. Η γνωστή μέχρι σήμερα ανάπτυξη, βασισμένη στην
ιδέα μιας νομοτελειακά αναπόφευκτης «προόδου», που εν πολλοίς συνετελέσθη εις
βάρος της φύσης και των παραδοσιακών κοινωνιών, ακόμη κι αν δεν
εγκαταλείπεται, αφού το «άστρο της σβήνει», όπως ισχυρίζεται ο Serge Latouche
στη «Monde Diplomatique» του Ιουνίου, τουλάχιστον αναβαπτίζεται στους ποταμούς
της αποκτηθείσας γνώσης και στους ωκεανούς της αναγκαιότητας.

Με αυτή την έννοια, το Γκέτεμποργκ αποτελεί σταθμό και αφετηρία μιας νέας
εποχής. Μιας εποχής που μπορεί να αναδείξει την Ευρώπη στην πρωτοπορία μιας
παγκόσμιας κοινότητας που αμφιταλαντεύεται ανάμεσα στο προσωρινό και το
μακροπρόθεσμο, ανάμεσα στον οικονομισμό και τη διευρυμένη έννοια του κόστους,
ανάμεσα στη διαρκή επέκταση των αγορών και στον ανασχεδιασμό των προγραμμάτων
διανομής του παγκόσμιου πλεονάσματος.

Σε μια πρόσφατη συνάντηση υπουργών Οικονομικών και Περιβάλλοντος του ΟΟΣΑ
(Παρίσι, Μάιος 2001) η νέα σύνθεση απέκτησε πρακτικές αναφορές και διαστάσεις.
Πολλοί μίλησαν για την αποσύνδεση (decoupling) της οικονομικής μεγέθυνσης από
την κατανάλωση των φυσικών πόρων. Μέχρι σήμερα, η αφθονία που χαρακτήριζε την
ροή των υλικών και της ενέργειας στα δυναμικά οικονομικά συστήματα ήταν ο
ακρογωνιαίος λίθος της ανάπτυξης. Η αποσύνδεση παραπέμπει σε μια ρήξη της
συνάρτησης με ταυτόχρονο περιορισμό της ποσότητας των εισροών και των εκροών
στα σχήματα παραγωγής.

Η Δανία διπλασίασε μέσα σε μια εικοσαετία το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν της
χωρίς την παραμικρή αύξηση της πρωτογενούς ενέργειας από ορυκτές πρώτες ύλες.
Αντίθετα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, με διπλάσια κατά κεφαλήν κατανάλωση ενέργειας
απ’ ό,τι η Ολλανδία, προγραμματίζουν 1.300 νέες ενεργειακές μονάδες στη
δεκαετία που μας έρχεται, αδιαφορώντας στην ουσία για το πλανητικό φαινόμενο
του θερμοκηπίου. Στη μια άκρη, η «διαχείριση της ζήτησης», στην άλλη η
οικονομία της προσφοράς και της εντατικής εκμετάλλευσης των πόρων. Δύο σχολές
που θα συγκρουστούν πιθανότατα τόσο στο Γκέτεμποργκ, λόγω της αναμενόμενης
παρουσίας του Τζορτζ Μπους, όσο και στη Βόννη, στη διάσκεψη για τις κλιματικές
αλλαγές και το Πρωτόκολλο του Κιότο.

Για την Ελλάδα η αειφόρος ανάπτυξης φέρνει προφανώς υποχρεώσεις αλλά και
προκλήσεις. Συνδέει την Ελλάδα με το άρμα του ευρωπαϊκού εκσυγχρονισμού, της
καθαρότερης παραγωγής, της νέας αντίληψης για τον χώρο (ο χώρος ως συλλογική
αξία, υπόβαθρο της ανάπτυξης αλλά και αντικείμενο προστασίας).

Ως κατ’ εξοχήν γεωργική χώρα η Ελλάδα ενδιαφέρεται για τη Νέα ΚΑΠ, τη
βασισμένη στις «ορθές γεωργικές πρακτικές» και τον αγρο-περιβαλλοντισμό. Ως
χερσόνησος της Ευρώπης στη Μεσόγειο ενδιαφέρεται για το μέλλον των παράκτιων
χωρών, την καθαρή θάλασσα και την ανανεωσιμότητα των πόρων. Ως έχουσα υποφέρει
από ένα στρεβλό μοντέλο αστικής ανάπτυξης ενδιαφέρεται για την «οικολογία των
πόλεων» και για φιλικότερες προς το περιβάλλον μεταφορές. Ως μέρος, τέλος,
μιας πολυσήμαντης και δοκιμαζόμενης περιφέρειας (Βαλκάνια – Μεσόγειος) μπορεί
να χρησιμοποιήσει τη διπλωματία του περιβάλλοντος στην προσπάθεια εγκαθίδρυσης
της ειρήνης και της σταθερότητας, προϋπόθεση κάθε δημοκρατικού και οικολογικού
μετασχηματισμού.

Ο Ηλίας Ευθυμιόπουλος είναι υφυπουργός ΠΕΧΩΔΕ