ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Το φάντασμα της προόδου

Η πρόοδος έχει πεθάνει προ πολλού. Αλλά οι μόνοι που το έχουν πάρει χαμπάρι
είναι οι διανοούμενοι. Οι πολιτικοί και οι επιχειρηματίες κάνουν πως δεν
βλέπουν.

Τεχνολογικά επιτεύγματα (σκίτσο από τον «Νιου Γιόρκερ»)

Η ιδέα της προόδου θεμελιώθηκε στις αρχές του 17ου αιώνα από τον Φράνσις
Μπέικον στη βάση ενός ουτοπικού οράματος που συνδεόταν με την επιστήμη: η
γνώση χαρίζει δύναμη, παρέχει εξουσία πάνω στη φύση. Ο Προμηθέας έχει
απαλλαγεί από τις αλυσίδες του, δεν είναι πια αντιμέτωπος με τους θεούς, είναι
ελεύθερος να εξιχνιάσει τα μυστικά της φύσης. Η πρόοδος βρίσκεται ακόμη στο
επίπεδο της σκέψης, αλλά αυτή η σκέψη παραμερίζει τον ουρανό. Πρόκειται για
μια μοναδική στιγμή στην ανθρώπινη ιστορία. Η υπόσχεση μιας τέλειας κοινωνίας
αποτελεί μια ενεργή ουτοπία, ένα πρόγραμμα που προβλέπει ήδη την κατάργηση των
ασθενειών και την παράταση της ζωής. Η ουτοπία αυτή θα πάρει στη συνέχεια τη
μορφή θρησκείας. Και γύρω στα τέλη του 18ου αιώνα, κυρίως με τον Κοντορσέ, θα
μεταμορφώσει ολόκληρη την κοινωνία. Η ανθρωπότητα είναι πια καταδικασμένη να
προοδεύει. Όλα δουλεύουν σ’ αυτή την κατεύθυνση: η επιστήμη, η τεχνική, η
πολιτική, το δίκαιο, η ηθική.

Το σχήμα αυτό δεν μπορεί να σταθεί πια, επισημαίνει ο Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ,
συγγραφέας του βιβλίου «Για την πρόοδο» (εκδόσεις Librio). Όχι μόνο επειδή ο
20ός αιώνας σημαδεύτηκε από τους παγκόσμιους πολέμους, το Ολοκαύτωμα, τη
Χιροσίμα. Αλλά κι επειδή οι αρνητικές επιπτώσεις των επιστημονικών και
τεχνολογικών προόδων ­ η μόλυνση, το φαινόμενο του θερμοκηπίου, η πολιτιστική
ισοπέδωση, η κρίση των τρελών αγελάδων ­ είναι μπροστά μας, επηρεάζουν τη ζωή
μας, ανακατεύονται στην καθημερινότητά μας. Για τον Τζέρεμυ Ρίφκιν και τους
ριζοσπάστες οικολόγους, μάλιστα, η πρόοδος είναι εγγενώς κακή, η φρίκη την
οποία δημιουργεί δεν είναι συμπτωματική αλλά αναπόφευκτη. Μόνο που η διατύπωση
αυτών των φόβων καθίσταται δυνατή χάρις ακριβώς στην πρόοδο. Ιδού η αντίφαση.

Η ιδέα της προόδου δεν επιτρέπει πια την οικοδόμηση ενός ικανοποιητικού
πολιτικού οράματος, λέει ο Ταγκιέφ στον Νουβέλ Ομπζερβατέρ. Μπορείς να
πεθάνεις για την ελευθερία. Ποιος θα πεθάνει όμως για τις νέες τεχνολογίες;
Πρόοδοι υπάρχουν, αλλά είναι περιορισμένες, μεμονωμένες, πρακτικές. Είναι
πρόοδοι προσανατολισμένες προς την άμεση ικανοποίηση αιτημάτων ή φαντασμάτων.
Αληθινό είναι το χρήσιμο, κάθε τι χρήσιμο είναι επιθυμητό. Αλλά αυτή η
χρησιμοθηρία δεν μπορεί να στηρίξει ένα όραμα για το μέλλον. Και γι’αυτό η
πρόοδος, αν και νεκρή, συνεχίζει να διαδίδεται. Όλος ο πλανήτης υιοθετεί τις
δυτικές αξίες, που είναι βασισμένες στην υπόσχεση της υγείας και της
απεριόριστης παράτασης της ζωής. Αυτή είναι η θρησκεία της εποχής, μια
θρησκεία που υπόσχεται στους πιστούς ότι είναι οι καλύτεροι και οι πιο
ευτυχισμένοι. Γύρω μας δεν υπάρχουν παρά προοδευτικοί, έστω κι αν συχνά δεν το ξέρουν…