ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Φτωχ(ικ)ή Δημοκρατία

Στην Ευρώπη των αστυνομιών και των στρατών, και παρά τις διαβεβαιώσεις ότι
το δημοκρατικό κράτος δικαίου είναι ένα κράτος μη-αποκλεισμού, ο φόβος για
ανάφλεξη τυφλών διεκδικήσεων και κοινωνικής διαίρεσης είναι διάχυτος.

Πείνα και Δημοκρατία δεν συμβιβάζονται

Amartya Sen

Η Τάξη και η Αταξία δεν διακρίνονται με βάση μια μεθοδική ταξινόμηση αλλά
σύμφωνα με ένα συγκεκριμένο μοντέλο διακυβέρνησης. Τάξη κατάλληλη ως προς τι;
Για την ασφάλεια όλων ή μερικών; Πώς δικαιολογείται η συμμόρφωση και η υπακοή
όταν δεν τηρείται στοιχειωδώς το κοινωνικό συμβόλαιο, δηλαδή δεν υπάρχουν
πλέον κοινά συμφέροντα και κοινοί στόχοι;

Τα παγκόσμια δημόσια αγαθά παράγονται από όλους αλλά δεν μπορούν όλοι να τα
απολαύσουν. Σήμερα ο φτωχός δεν είναι ένας πλούσιος με λιγότερα λεφτά αλλά
ένας «άλλος άνθρωπος». Η εισοδηματική φτώχεια (έλλειψη πόρων) καταλήγει σε μια
ανθρώπινη φτώχεια με την έννοια της άρνησης των κοινών αξιών. Καθώς δεν
μοιραζόμαστε πλέον κοινούς μύθους, κοινές μορφές ζωής και κυρίως κοινές
αντιλήψεις για τον άνθρωπο και για τον κόσμο και ούτε τρέφουμε ο καθένας για
τον πλαϊνό συναισθήματα φιλαλληλίας, ο φτωχός αισθάνεται νομιμοποιημένος και
εξ αρχής δικαιολογημένος στην οριστική απόρριψη τόσο της σταθερής τελικής
αξίας της ζωής όσο και ορισμένων λειτουργικών αξιών της κοινωνίας.

Σε ένα περιβάλλον ρίσκου που οι φτωχοί δεν μπορούν να ελέγξουν (αλλά μόνο να
υποστούν), είναι χαμένοι από χέρι στα στοιχήματα της κοινωνίας της
διακινδύνευσης. Το στερημένο της εργασίας άτομο βιώνει μια ιδιόρρυθμη
κοινωνική περιθωριοποίηση, μια ανενεργή υποδούλωση, που δεν διαφέρουν πολύ από
τον «κοινωνικό θάνατο». Τα «λειτουργικά απόβλητα» της κοινωνίας, χωρίς
ασφάλεια, χωρίς ταυτότητα, χωρίς κοινωνικό στήριγμα εκλαμβάνουν τη βία ως
άμυνα, απορρίπτοντας αυτούς που τους απέρριψαν.

Τα παιδιά του κινδύνου εύκολα μετατρέπονται σ’ επικίνδυνα παιδιά. Στον βίαιο
περιορισμό της ουσίας του ανθρώπου, οι υπεξούσιοι και οι αποκλεισμένοι
υιοθετούν νέα μοντέλα εκ-ρήξεων. Μολονότι τα συναισθήματα εχθρότητας δεν
συγκεντρώνονται σε κάποια κοινωνική ομάδα αλλά τις διατρέχουν όλες, η
δημοκρατία της ανυπακοής και το δικαίωμα αντίστασης ολοένα και νομιμοποιούνται
περισσότερο στη συνείδηση των απόκληρων. Η εκτροπή εκλαμβάνεται ως μοναδική
στρατηγική επιβίωσης, ως αναγκαία μορφή ανομικής ελευθερίας.

Οι δράστες διαπράττουν εγκλήματα στο όνομα της επιβίωσής τους ή του δίκιου
τους (ως πρωταρχικού ανθρώπινου δικαιώματος) και οι δυνάμεις της (νέας) Τάξης
διαπράττουν εγκλήματα στο όνομα της προστασίας της έννομης τάξης. Οι μεν για
να ξεφύγουν από την «κακή τους μοίρα» εντάσσονται σε μαφίες ή τρομοκρατικές
οργανώσεις, οι δε ενεργοποιούν «μια καπιταλιστική μαφία» (όπως χαρακτηρίζονται
διάφοροι «υπερ-εθνικοί» οργανισμοί π.χ. ΔΝΤ ή Παγκόσμια Τράπεζα) ή και
συνεργάζονται απευθείας με αθέατα οικονομικά παρα-κρατικά μορφώματα.

Οι κυβερνώντες λειτουργούν περισσότερο ως «διαχειριστές» ή και επι-διαιτητές
και επιβραβεύουν τους supermen ενός γενικευμένου οικονομισμού, οι οποίοι
βλέπουν και αντιμετωπίζουν τα πάντα και τους πάντες ως επιχείρηση. Αυτή η νέα
«ηθική των πλουσίων» μοιάζει να θέλει να υπερβεί το άλλο ηθικό ερώτημα «Πώς
πρέπει ένας άνθρωπος να ζει;» ή «Ποιο είναι το αξιοπρεπώς ευ ζην όλων των
μελών της κοινωνίας;».

Πρέπει κάποτε να συνειδητοποιήσουμε ότι ο φτωχός δεν συνιστά «παράπλευρη
επίπτωση». Η ελάχιστη πολιτισμική αξιοπρέπεια (συμ)περιλαμβάνει ασυμπίεστα
δικαιώματα (τροφής, στέγης, εργασίας κ.λπ.) που δεν μπορεί να εξαρτώνται από
τις προτεραιότητες / ιεραρχήσεις μιας «περιφρακτικής κοινωνίας» ούτε να
συναρτώνται με τα συμφέροντα του υπάρχοντος διεθνούς status quo. Το «ποιος θα
ζήσει» και το «πώς θα ζήσει» δεν μπορεί να αφεθεί στην κρίση των επενδυτών,
των νέων ιεραρχιών ή μιας κατευθυνόμενης αναγκαιότητας. Τέτοια δυστυχία και
τέτοια προοπτική σίγουρα δεν μας ταιριάζουν.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και ΜΜΕ στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.