Στα Σκόπια παίζεται η τελευταία φάση του βαλκανικού ντόμινο

Η Δύση επιμένει πως οι αψιμαχίες στα Σκόπια μπορούν να «συγκρατηθούν» σε επίπεδο «χαμηλής καύσεως», με εύθραυστη ισορροπία για τους επόμενους μήνες ή σύμφωνα με τους πιο απαισιόδοξους για τα επόμενα χρόνια

΄Ηταν 28 Ιουνίου του 1992 ­ μια ημέρα χωρίς αξιοσημείωτη ειδησεογραφική
κίνηση. Με μία εξαίρεση. Την αιφνιδιαστική επίσκεψη του Φρανσουά Μιτεράν στο
Σαράγεβο. Οι εικόνες από την πολιορκημένη πόλη, με την εύθραυστη φυσιογνωμία
του Γάλλου Προέδρου, ο οποίος περιστοιχιζόταν από τους ανήσυχους άνδρες της
ασφαλείας του, ήταν εντυπωσιακές. Σε άλλα σημεία της πόλης, μαίνονταν οι
συγκρούσεις μεταξύ Σέρβων, μουσουλμάνων και Κροατών. Τι ήθελε να πει ο
Μιτεράν; Η 28η Ιουνίου ήταν η μέρα της δολοφονίας του Αρχιδούκα Φερδινάνδου
στο Σαράγεβο, το γεγονός που πυροδότησε τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το μήνυμα
του Γάλλου Προέδρου ήταν απλό. Η αδιαφορία της Ευρώπης (αλλά και των ΗΠΑ)
ερχόταν σε αντίθεση με την ιστορική μνήμη.

Η πρόσφατη αναζωπύρωση των συγκρούσεων ανάμεσα στον στρατό της ΠΓΔΜ και τους
αντάρτες του Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού των Αλβανών υποδεικνύει ότι η
Δύση δεν αποκλείεται να αντιμετωπίσει ξανά το δίλημμα της παρέμβασης, το οποίο
συμβολίζει η ξεχασμένη πολιτική χειρονομία του Μιτεράν. Από μια πλευρά, ο
Γάλλος ηγέτης δεν δικαιώθηκε ­ τουλάχιστον ακόμα. Ποτέ έως τώρα οι συγκρούσεις
δεν επεκτάθηκαν εκτός γιουγκοσλαβικών συνόρων. Ωστόσο, από μιαν άλλη άποψη, το
πολιτικό αισθητήριο του Μιτεράν φάνηκε ακριβές. Την τελευταία δεκαετία, η Δύση
ενεπλάκη ενεργητικά δύο φορές στους πολέμους που σημάδεψαν τη διάλυση της
πρώην Γιουγκοσλαβίας. Το 1995 με τους βομβαρδισμούς της Βοσνίας, που οδήγησαν
στη συμφωνία του Ντέιτον. Και το 1999 με την επέμβαση στο Κοσσυφοπέδιο. Σε
αμφότερες τις περιπτώσεις, ο στόχος ήταν οι Σέρβοι.

Συγκρούσεις «χαμηλής καύσεως»

Τι μέλλει γενέσθαι στα Σκόπια; Δυτικοί διπλωμάτες επιμένουν ότι οι αψιμαχίες
στην ΠΓΔΜ μπορούν να «συγκρατηθούν» (το δόγμα του containment) σε επίπεδο
«χαμηλής καύσεως» (low burn conflict), με διπλωματική και έμμεση στρατιωτική
υποστήριξη προς τα Σκόπια. Η KFOR προσπαθεί να ελέγξει τα σύνορα
Κοσσυφοπεδίου-ΠΓΔΜ ­ αν και δεν είναι βέβαιο ότι αυτό είναι εφικτό. Η Δύση
παρέχει υποστήριξη στα Σκόπια, σε επίπεδο πληροφόρησης από τις μυστικές
υπηρεσίες ή συμβουλευτικής στρατιωτικής συνδρομής. Ο ανταρτοπόλεμος στα πέριξ
του Τέτοβο ή πιο πρόσφατα του Κουμάνοβο, λέγεται, «δεν μπορεί να εξελιχθεί σε
ευρύτερη εξέγερση, διότι δεν έχει ενθάρρυνση από κάποιο μεγάλο κράτος».
Άλλωστε, τα Τίρανα ελέγχονται πλήρως πολιτικά από τη Δύση. Το σενάριο προλέγει
μικροσυμπλοκές, όπως αυτές των τελευταίων ημερών, αλλά και έστω εύθραυστη
ισορροπία για τους επόμενους μήνες ή, σύμφωνα με τους πιο απαισιόδοξους, για
τα επόμενα χρόνια. .

Σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, η κρίση στην ΠΓΔΜ είναι η τελευταία φάση του
βαλκανικού ντόμινο. Δυνατότητα περαιτέρω επέκτασης δεν υπάρχει. Στο
Μαυροβούνιο το λαθρεμπόριο τσιγάρων καλά κρατεί. Η πολιτική κατάσταση στο
Βελιγράδι, ιδίως μετά τη σύλληψη Μιλόσεβιτς, βαίνει προς εξομάλυνση. Ελλάδα
και Τουρκία είναι μέλη του ΝΑΤΟ. Κατά την προσέγγιση αυτή, στόχος προς το
παρόν είναι η διαχείριση και όχι η διευθέτηση της κατάστασης στη Νότια
Γιουγκοσλαβία. Το κρίσιμο είναι να συγκρατηθεί περιμετρικά ο αλβανικός
εθνικισμός. Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Με το να κρατηθούν χωριστά η
μετριοπαθής Αλβανία, το δυτικό προτεκτοράτο του Κοσσυφοπεδίου και οι Αλβανοί
αντάρτες στα ορεινά της ΠΓΔΜ.

Από τα βουνά στις πόλεις

Το πρόβλημα είναι ότι η εξέλιξη των γεγονότων στην πρώην Γιουγκοσλαβία δεν
είναι πάντα γραμμική. Η «σεζόν» του ανταρτοπολέμου ξεκινά αρχές της άνοιξης
και τελειώνει παραδοσιακά το φθινόπωρο. Άρα έχουμε ακόμη δρόμο. Αν η ΠΓΔΜ
επιμείνει στην προσπάθεια να εξολοθρεύσει στρατιωτικά τους αντάρτες με πολύ
βίαια μέσα, τότε ο αλβανικός πληθυσμός θα ριζοσπαστικοποιηθεί, με αποτέλεσμα
την πόλωση με τους Σλάβους και, πιθανώς, τη μεταφορά των συγκρούσεων από τα
βουνά στις πόλεις. Αυτός είναι, άλλωστε, ο στόχος των ανταρτών, που δεν
μπορούν φυσικά να υποτάξουν τον τακτικό στρατό της ΠΓΔΜ, αλλά μπορούν να
λειτουργήσουν ως προβοκάτορες, δυναμιτίζοντας τη σχέση της σλαβικής και της
αλβανικής κοινότητας. Μια πρόγευση αυτών των κινδύνων δόθηκε ήδη τις
τελευταίες εβδομάδες. Δεν είναι τυχαίο ότι οι προσπάθειες της Ε.Ε. κινούνται
επιμόνως στην κατεύθυνση της αποφυγής τού να κηρυχθεί η χώρα σε κατάσταση
πολέμου, και να δημιουργηθεί ένα πλαίσιο συνεννόησης Σλάβων και Αλβανών, ώστε
να μειωθεί ο κίνδυνος από τις προβοκάτσιες. Αν η ΠΓΔΜ, με την έμμεση
υποστήριξη της Δύσης, αντέξει, τότε ο αλβανικός εθνικισμός θα απορροφηθεί,
οδηγώντας σε μια εσωτερική αναδιανομή εξουσίας με τους Σλάβους. Πάντως, ο
πανικός της ηγεσίας των Σκοπίων, η απειρία του Τραϊκόφσκι και η στρατιωτική
υπεραντίδραση των τελευταίων ημερών δεν θεωρούνται καλά σημάδια.

Μια γενικευμένη ανάφλεξη στις σχέσεις Σλάβων και Αλβανών είναι αυτό που θέλει
να αποφύγει η Δύση. Το ερώτημα είναι τι θα κάνει, αν, με αλυσιδωτό τρόπο, τα
πράγματα φθάσουν έως εκεί. Το ρεπερτόριο αντιδράσεων της δεκαετίας του ’90
προσφέρει εναλλακτικές απαντήσεις. Η Δύση «κάθεται στον φράχτη» μέχρι η
πολεμική αντιπαράθεση να δημιουργήσει ένα εδαφικό status quo το οποίο στη
συνέχεια επικυρώνεται διεθνώς. Είναι ακριβώς αυτό που συνέβη στις αρχές της
δεκαετίας του ’90, στη σύγκρουση Σερβίας-Κροατίας. Την εποχή εκείνη, Βρετανός
διπλωμάτης στην Αθήνα ισχυριζόταν, εκφράζοντας φυσικά προσωπική άποψη, ότι «η
αντιπάθεια Σέρβων και Κροατών είναι παραδοσιακή και αξεπέραστη. Υπ’ αυτήν την
έννοια, ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος, καθώς αποτελεί ιστορική αναγκαιότητα.
Μόνο η έκβασή του θα δώσει μια λύση στο θέμα της κατανομής των εδαφών». Κατά
σύμπτωση, ήταν η γραμμή που ακολούθησε η Δύση έως το 1995. Ακόμη και το
πρόβλημα των σκληροτράχηλων Σέρβων της Κράινα λύθηκε με μια κροατική
αντεπίθεση που τους έστειλε πάνω σε φορτηγά και κάρα στο Βελιγράδι.

Αν πάλι οι αψιμαχίες Σλάβων και Αλβανών είναι αμφίρροπες, διαρκέσουν πολύ και
αποδειχθούν αιματηρές, η κάλυψη από τα ΜΜΕ μπορεί να συνεγείρει την
προοδευτική κοινή γνώμη της Δύσης.

Το πρόβλημα είναι ότι αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει «κακός». Το 1999, σε δημόσιες
εκδηλώσεις στη Βοστώνη, προοδευτικές μεσοαστές κυρίες ζητούσαν «να
βομβαρδιστεί το Βελιγράδι όπως η Δρέσδη» σε αντίποινα των όσων έκαναν οι
Σέρβοι στην Πρίστινα, βάζοντας βούτυρο στο ψωμί του ακτιβισμού της Μαντλίν
Ολμπράιτ. Το 2001 όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι Σέρβοι απουσιάζουν
από το προσκήνιο. Με πρόεδρο τον Μπους Τζούνιορ, η επιρροή του ανθρωπιστικού
λόμπι είναι μειωμένη, ενώ η μετατροπή των Αλβανών από θύματα σε θύτες μέσα σε
δύο χρόνια έχει μάλλον μουδιάσει τον ενθουσιασμό των ακτιβιστών. Παρ’ όλα
αυτά, οι εντυπώσεις ανατρέπονται εύκολα. Ήδη μια ανταπόκριση του Τζεφ Σμιθ της
«Washington Post» αναφέρει ότι ομάδες αλβανόφωνων αμάχων αρνούνται να
εγκαταλείψουν τα χωριά τους και έχουν παγιδευθεί εν μέσω των συγκρούσεων του
στρατού της ΠΓΔΜ και των ανταρτών. Οικογένειες έχουν συγκεντρωθεί σε υπόγεια
και αχυρώνες και, όπως επισημαίνει ο Αμερικανός ρεπόρτερ, μια αδέσποτη
σκοπιανή οβίδα αρκεί για να προκαλέσει τραγωδία ­ ή να αλλάξει τα δεδομένα.