Από την Ενετοκρατία έως τον Μύθο

Κάθε φορά που ξεκινάω για την Κρήτη νιώθω πως επιστρέφω. Δεν είμαι Κρητικός,
αλλά με τα χρόνια έχω μάθει να σέβομαι πολύ ετούτο τον τόπο και να τον αγαπώ.
Αν και ποτέ δεν μου χαρίστηκε εύκολα η γνώση για τη Μεγαλόνησο και τους
κατοίκους της, εγώ αισθάνομαι οικεία, σαν να γυρίζω σπίτι μου. Προετοιμάζομαι
κατάλληλα και αφήνω τα γένια στο πρόσωπό μου να μεγαλώσουν. Παίρνω μαζί μου
μονάχα τα απαραίτητα και δεν φτιάχνω ποτέ μου πρόγραμμα για τη διαδρομή που θα
ακολουθήσω. Πάντα πιστεύω πως θα γίνει ένα κάτι «μαγικό» και θα οδηγηθώ εκεί
που πρέπει. Πατώντας το πόδι μου στο νησί είμαι έτοιμος για όλα, απ’ το να πιω
μια ρακή με τον πρώτο τυχόντα μέχρι να βάλω τις φωνές σε κανέναν εξυπνάκια που
νομίζει πως είμαι χαζός τουρίστας. Υπάρχει μια μαγική ισορροπία, που μου πήρε
πολλά χρόνια για να τη βρω. Με τους Κρητικούς δεν μπορείς να είσαι πάντα
καλοσυνάτος και ευγενικός, αλλά ούτε και βλοσυρός ή επιθετικός. Χρειάζεται να
είσαι ντόμπρος – αληθινός και να διεκδικείς την καλοπέρασή σου. Πρέπει να
είσαι καταδεκτικός, να θέτεις ξεκάθαρα τα δικά σου όρια χωρίς να προσβάλλεις
την αξία της φιλοξενίας και να έχεις ανοιχτό μυαλό και καρδιά «σφουγγάρι». Να
ρουφάει αγάπη από εκεί που πρέπει και να την δίνει με ένα «στύψιμο» εκεί που
πρέπει. Αν όλα αυτά σας φαντάζουν πολύ γενικόλογα και ασαφή, είναι πολύ
πιθανόν να μην έχετε πάει ποτέ στην Κρήτη. Μπορεί δηλαδή να έχετε γυρίσει στο
νησί ως επισκέπτες, αλλά να γυρίσατε πίσω μονάχα με τα αξιοθέατα σε
φωτογραφίες. Δεν αξίζει η Κρήτη του τουρίστα και του ταξιδιωτικού οδηγού. Εγώ
σας μιλώ για την «άλλη» Κρήτη, αυτήν που δεν την κερδίζεις με τα χρήματα, αλλά
με την ψυχή σου.

Αισθάνομαι λίγο τυχερός που έχω αναπτύξει αυτήν τη σχέση με το νησί και τους
ανθρώπους του. Είναι ίσως η μεγαλύτερη ανταμοιβή μου για την προσπάθεια τόσων
χρόνων. Και πιστέψτε με ότι όσες διαδρομές και αν ακολουθώ, προτείνοντάς τες
σ’ εσάς, δεν είναι παρά μικρές αφορμές για να νιώσετε κι εσείς κάποια στιγμή
ότι «επιστρέφετε» στην Κρήτη.

Να ξεκινήσω αυτήν τη φορά από τη Σούδα. Από το λιμάνι που δένει το πλοίο με
προορισμό τα Χανιά. Οι λέξεις Σούδα και Χάρακας μιλούν για το ίδιο πράγμα. Για
μια υγρή τάφρο με στρατηγική σημασία ανά τους αιώνες. Για έναν από τους
μεγαλύτερους και ασφαλέστερους όρμους της Μεσογείου, που πάντα βρισκόταν στο
μάτι των κατακτητών, είτε αυτοί ήταν οι Βενετοί, οι Άραβες ή οι Τούρκοι. Η
χρήση του χώρου αυτού παραμένει η ίδια εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Οι
πανύψηλοι τοίχοι που περιβάλλουν τον σημερινό ναύσταθμο του Πολεμικού μας
Ναυτικού το δηλώνουν ξεκάθαρα. Η Σούδα είναι πολύ σημαντικό λιμάνι. Η μικρή
κωμόπολη που ξεπροβάλλει πίσω από το παραθαλάσσιο τείχος μοιάζει να ζει
«λάθρα». Από τη μία, πέφτει επάνω της η σκιά των Χανίων (αφού απέχει ελάχιστα
από την πόλη) και από την άλλη, το εμπορικό λιμάνι και ο ναύσταθμος. Για να τα
δείτε όλα ξεκάθαρα δεν έχετε παρά να βγείτε στην οδό ταχείας κυκλοφορίας
Χανίων – Ρεθύμνου και να στρίψετε στην ταμπέλα που δείχνει για Άπτερα. Από το
ύψωμα του ομώνυμου κάστρου και της αρχαίας πολιτείας, ο όρμος της Σούδας
φαίνεται «στο πιάτο». Πιο καλά διακρίνεται το μεγαλύτερο από τα δύο νησάκια
του όρμου. Εδώ οι Βενετοί έχτισαν ένα πανίσχυρο φρούριο το 1570 και το
εξόπλισαν με πάνω από 40 κανόνια. Έμοιαζε και ήταν απόρθητο. Ακόμα και ο
φοβερός πειρατής Μπαρμπαρόσα τα βρήκε «σκούρα». Έπρεπε να πέσει όλη η Κρήτη
και όλη η Πελοπόννησος στα χέρια των Τούρκων για να παραδώσουν οι Βενετοί το
1715 το νησάκι. Η επόμενη σημαία που ανέμισε στη Σούδα ήταν η ελληνική το 1913
και από τότε η Γαλανόλευκη στέκεται περήφανα στον ιστό της. Σύμφωνα με
προφορικές μαρτυρίες που συνέλεξα ­ γιατί δεν είναι επισκέψιμο το νησί της
Σούδας, ως στρατιωτική περιοχή ­, έχει 365 πηγάδια πάνω του (μαζί με άπειρα
φίδια!). Λένε επίσης ότι συνδέεται με τη στεριά (στο Μαράθι απέναντι) μέσω
υποθαλάσσιου τούνελ, το οποίο ξέρουν πως υπάρχει, αλλά κανείς δεν δοκιμάζει να
δει αν ακόμα λειτουργεί! Στο φρούριο υπάρχει και η βενετσιάνικη εκκλησιά του
Αγίου Νικολάου. Τον ίδιο χρόνο που απελευθερώθηκε η Κρήτη θέλησαν να της
αλλάξουν «Άγιο», να την κάνουν Αϊ-Γιώργη, προς τιμήν τού τότε βασιλιά Γεωργίου
Α’. Ο Αϊ-Νικόλας όμως είχε διαφορετική γνώμη και έπνιξε στα εγκαίνια τη βάρκα
με τους επισήμους!

Το νησάκι της Σούδας

Στην Άπτερα ή Απτέρα δεν φθάνει κανείς για να δει μονάχα τον κόλπο τής Σούδας.
Αν σταθεί στο κάστρο της, που έχει την καλύτερη θέα, θα αναγνωρίσει από κάτω
το άλλο φρούριο της περιοχής, το Ιτζεδίν, το οποίο οι περισσότεροι γνωρίζουν
για τις φυλακές που λειτουργούσαν εκεί μέχρι τη δεκαετία του ’70. Το έχτισε το
1867 ο Τούρκος Ρεούφ πασάς και του έδωσε το όνομα του γιου του. Τα δύο αυτά
κάστρα ενώνονται με τη μυθολογική ερμηνεία του ονόματος Άπτερα που μας
παρέδωσε ο Στέφανος Βυζάντιος. Οι Μούσες και οι Σειρήνες, που λέτε, τσακώθηκαν
μεταξύ τους για το ποιες παίζουν καλύτερη μουσική. Στον διαγωνισμό που
ακολούθησε, οι Μούσες ­ όπως ήταν φυσικό ­ κέρδισαν εύκολα. Οι Σειρήνες τότε
ντροπιασμένες έκοψαν τα φτερά τους, πήραν ένα λευκό χρώμα και έπεσαν στη
θάλασσα κάτω από το Ιτζεδίν. Η περιοχή του λόφου ονομάστηκε Άπτερα (χωρίς
φτερά) και τα νησάκια του όρμου της Σούδας, Λευκές. Τα ονόματα αυτά έχουν και
σήμερα.

Πέρα από το φρούριο όμως, η Άπτερα ή Απτέρα (ίσως από τον ιδρυτή Απτέρα ή
Άπτερον, βασιλιά της Κρήτης) αναγνωρίζεται ως μία από τις σπουδαιότερες
πόλεις-κράτη της Κρήτης. Αν και αναφέρεται σε πινακίδες Γραμμικής Γραφής Β’
(14ος-13ος αι. π.Χ.), ιδρύεται στη θέση αυτή τον 8ο αιώνα π.Χ. και ακμάζει τον
4ο και τον 3ο αι. π.Χ. Μπορείτε να φανταστείτε το μέγεθος και τη σημασία της
απλώς κοιτώντας το τείχος της, κομμάτι του οποίου σώζεται μέχρι σήμερα και
έχει μήκος που φθάνει τα 4 χιλιόμετρα! Η εξουσία της πόλης τότε έφθανε από τα
σημερινά Χανιά μέχρι το ακρωτήριο Δρέπανο. Στην περίοδο της Ρωμαιοκρατίας, η
Άπτερα αρχίζει και συρρικνώνεται σε πολιτικό επίπεδο, αλλά χτίζονται μερικά
από τα εντυπωσιακότερα οικοδομήματα, όπως οι τεράστιες δεξαμενές που με δέος
αντικρύζει ο επισκέπτης. Η κατοίκησή της συνεχίστηκε στα βυζαντινά χρόνια και
λίγο πριν από τον ισχυρό σεισμό του 7ου αιώνα μ.Χ. χτίζεται το μοναστήρι του
Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου, το οποίο χρησιμοποίησε και πολύ αρχαίο υλικό για να
κατασκευαστεί. Η αποψίλωση του αρχαιολογικού χώρου της Άπτερας συνεχίστηκε έως
τις ημέρες μας, αφού το μοναστήρι έπαυσε να λειτουργεί το 1964 και οι μοναχοί
είχαν τα χωράφια τους εκεί!

Φεύγοντας από τον αρχαιολογικό χώρο και περνώντας από το ωραίο χωριό Μεγάλα
Χωράφια, πήρα τον δρόμο για Καλάμι, πέρασα δίπλα από το Ιτζεδίν που
εξακολουθεί να λειτουργεί ως φρούριο του στρατού και έφθασα στις Καλύβες. Το
παραθαλάσσιο χωριό, που σήμερα λειτουργεί ως κομβικό σημείο των τουριστικών
διαδρομών στην περιοχή, οφείλει το όνομά του στην απόβαση των Αράβων το 828,
οι οποίοι γέμισαν με καλύβες την παραλία! Δύο είναι τα χαρακτηριστικά
γνωρίσματα στις Καλύβες. Πρώτον, ο ποταμός Ξυδές που περνάει μέσα από το χωριό
και εκβάλλει ήρεμα στη θάλασσα και, δεύτερον, τα ερείπια του παλιού νερόμυλου
στην πλατεία. Εδώ λειτούργησε ο πρώτος υδροηλεκτρικός σταθμός του νομού στις
αρχές του 20ού αιώνα. Όσο για το αρχαίο κάστρο Ιπποκορώνιο και το βενετσιάνικο
στη συνέχεια Castel Apicorno βρίσκονται στο ύψωμα Καστέλι και έδωσαν το όνομά
τους στην επαρχία του Αποκόρωνα Χανίων.

Στις πολύβουες Καλύβες δεν είναι να κάθεσαι πολύ. Όχι πως δεν είναι ωραίος ο
Ξυδές, αν και μου φαίνονται λίγο υπερβολικά αυτά περί υγροβιότοπου, ούτε το
χωριό είναι άσχημο. Απλώς, όταν πολλοί τουρίστες είναι μαζεμένοι σε ένα μικρό
χωριό η εικόνα μεταβάλλεται. Εκείνο πάντως που πρέπει να πω είναι πως στις
Καλύβες έχω δει (πριν από 2-3 χρόνια) να καίνε τον καλύτερο «Ιούδα» μετά την
Ανάσταση. Πριν από τη λειτουργία, τον είχανε κρεμασμένο στον πλάτανο για να
τον βλέπουν όλοι (μιλάμε για μια κακομούτσουνη κούκλα φτιαγμένη από πανί). Στη
συνέχεια τον έβαλαν πίσω από ένα «παπί» και μαζί με όλη τη «μαρίδα», τους
πιτσιρικάδες του χωριού, τον γύριζαν στα στενά και τον χλεύαζαν (πού και πού
του έριχναν και καμιά σφαλιάρα). Με το Χριστός Ανέστη, ο Ιούδας βρισκόταν στην
κορυφή μιας τεράστιας θημωνιάς από ξύλα και κλαριά. Οι φλόγες της φωτιάς
έφθαναν πολλά μέτρα ψηλά στον ουρανό, ενώ γκαζάκια και εκρηκτικά έσκαγαν
δημιουργώντας πανδαιμόνιο. Αξέχαστη εμπειρία μα την αλήθεια!

Από τις Καλύβες στο Γαβαλοχώρι ο δρόμος περνάει μέσα από ένα εξαιρετικά όμορφο
και αυθεντικό χωριό της Κρήτης. Ο Άγιος Παύλος μοιάζει να έχει προσκολληθεί
στο παρελθόν… Ίσως μερικές δεκάδες χρόνια μετά το 1881, που αναφέρεται για
πρώτη φορά στην τότε απογραφή. Στα καφενεία του Γαβαλοχωρίου, είτε χρειάζεστε
στάση είτε όχι, θα θελήσετε να σταματήσετε. Είναι τόσο καλοστημένα και όμορφα
που ασκούν μια ακατανίκητη έλξη σε όποιον περάσει από δίπλα. To χωριό είναι
πνιγμένο στις ελιές και τ’ αμπέλια. Το όνομά του το πήρε από τους Γαβαλάδες,
δώδεκα αρχοντόπουλα της Κωνσταντινούπολης που έστειλε στην Κρήτη το 1182 ο
αυτοκράτορας Αλέξης Κομνηνός. Κάνοντας βόλτα ανάμεσα στα στενά τού γραφικού
χωριού είναι εύκολο κανείς να βρει το παλιό ενετικό ελαιοτριβείο με τους
χαρακτηριστικούς θόλους, στο οποίο σώζεται όλο το μηχανικό σύστημα. Η
μεγαλύτερη έκπληξη όμως βρίσκεται λίγο πιο έξω από το χωριό. Μιλάω για τα
περίφημα γαβαλιανά πηγάδια. Σκεπασμένα με πέτρινα ημιθόλια, μερικά από αυτά τα
24 πηγάδια που σώζονται είναι φτιαγμένα, την περίοδο της Ρωμαιοκρατίας και
άλλα στην Αρχαϊκή, λαξευτά στον βράχο. Τα περισσότερα είναι ακόμα εν
λειτουργία, δηλαδή συγκρατούν νερό, αλλά το αστείο είναι πως το σημερινό
Γαβαλοχώρι λένε πως έχει σημαντικό πρόβλημα με την υδροδότησή του!

Από το Γαβαλοχώρι στον Βάμο η απόσταση είναι μικρή και η έκπληξη για εκείνον
που θα επισκεφθεί το χωριό για πρώτη φορά μεγάλη. Χωριό-στολίδι για την Κρήτη
που αναστηλώνεται σιγά-σιγά, με σεβασμό στην παράδοση του τόπου και περίσσιο
γούστο. Θα μπορούσα να το χαρακτηρίσω έναν μικρό θρίαμβο της ιδιωτικής
πρωτοβουλίας. Μια παρέα αποφασίζει να μείνει στο χωριό, φτιάχνει μια εταιρεία
και αρχίζει να αναστηλώνει τα ωραιότερα παλιά χτίσματα. Φτιάχνει ξενώνες,
εστιατόρια, καφενεία, παντοπωλεία, δημιουργεί ένα σύγχρονο χωριό με όλες τις
ανέσεις που γυρίζει τον χρόνο πίσω. Ακούγεται πολύ απλό, αλλά εάν πάτε στον
Βάμο θα διαπιστώσετε τον εναρμονισμένο τρόπο που το σύγχρονο με το παλιό
δένονται μεταξύ τους.

Πριν ξαποστάσετε σε κάποιο από τα καφενεία ή δοκιμάσετε τις τοπικές σπεσιαλιτέ
στα εστιατόρια, ακολουθήστε την ταμπέλα στον κεντρικό δρόμο που δείχνει προς
Σφακιά. Ύστερα από μερικά χιλιόμετρα θα φθάσετε στον Αϊ-Γιώργη στο Καρύδι, ένα
πολύ παλιό μοναστήρι, που χρονολογείται από τον 12ο αιώνα και τώρα είναι
ζήτημα εάν μένει ένας γέροντας καλόγερος σ’ αυτό. Τα ερειπωμένα κτίσματα
τριγύρω ανήκουν στο εγκαταλελειμμένο χωριό Καρύδι, το οποίο για πρώτη φορά
αναφέρεται στην επαρχία Αποκόρωνου το 1577 και τελευταία στην απογραφή του
1928 με 31 κατοίκους. Το πιο εντυπωσιακό κτίσμα απ’ όλα εντός του μοναστηριού
του Αϊ-Γιώργη είναι τα απομεινάρια του τεράστιου βενετσιάνικου ελαιοτριβείου.
Οι θολωτές καμάρες αντέχουν ακόμα στον χρόνο και οι μυλόπετρες είναι
σωριασμένες στο πάτωμα. Πάντως, ο Αϊ-Γιώργης σύμφωνα με την παράδοση είναι
θαυματουργός και θεωρείται φόβος και τρόμος για τους κλέφτες και τους
επίορκους!

Με την επαρχία του Αποκόρωνα δεν τελειώνω εδώ. Μου φαίνεται ότι απλώς τώρα
άρχισα. Είναι σίγουρο ότι κάποια στιγμή θα επιστρέψω, με τον ίδιο τρόπο που
πάντα «επιστρέφω» στην Κρήτη.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Οι αποστάσεις ανάμεσα στα σημεία της διαδρομής που περιγράφονται μπορούν να
χαρακτηρισθούν αστείες. Χαρακτηριστικά ο Βάμος απέχει 25 χλμ. από τα Χανιά και
οι Καλύβες μόλις 19. Από τον Βάμο έως τον Αϊ-Γιώργη στο Καρύδι υπολογίστε
περίπου 2 χιλιόμετρα. Θα χρειαστείτε τουλάχιστον μία ημέρα για να
πραγματοποιήσετε την εκδρομή με χαλαρό ρυθμό και μπορείτε να χρησιμοποιήσετε
οποιοδήποτε αυτοκίνητο ή μοτοσυκλέτα, αφού όλοι οι δρόμοι είναι ασφάλτινοι.
Αυτή η περίοδος και το φθινόπωρο θεωρούνται ιδανικές για τη διαδρομή αυτή,
κυρίως λόγω της έλλειψης τουριστών που, όπως και να το κάνουμε, δημιουργούν το
αδιαχώρητο σε σημεία.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Είναι πολύ εύκολο να έχετε ως βάση την πόλη των Χανιών και να ξεκινήσετε
από εκεί τη βόλτα σας στην περιοχή του Αποκόρωνα. Για όσους θέλουν όμως να το
απολαύσουν περισσότερο, μπορούν να μείνουν σε διάφορα σημεία της διαδρομής,
ακόμα και σε ενοικιαζόμενα δωμάτια. Φυσικά και προτείνονται ανεπιφύλακτα οι
παραδοσιακοί ξενώνες του Βάμου (0825-23100 και 23250), αλλά φροντίστε να
πάρετε ένα τηλέφωνο πιο πριν για να δείτε εάν υπάρχει δωμάτιο. Επίσης, στον
Βάμο υπάρχει το ξενοδοχείο The old Girl’s School (0825-22266). Εάν είστε
έτοιμοι για μπάνιο, σίγουρα θα προτιμήσετε τις Καλύβες για τη διαμονή σας
(Kalives Beach, τηλ. 0825-31881-31285). Τα παρακάτω ξενοδοχεία στα Χανιά
αναφέρονται ενδεικτικά:

Κύδων 0821-52280

Σαμαριά 0821-71271

Χαλέπα 0821-28440 (στην ομώνυμη συνοικία)

Casa Delfino 0821-87400 (στην παλιά πόλη)

ΦΑΓΗΤΟ

Η Κρήτη είναι ένας απίθανος γευστικός παράδεισος, τον οποίο με πόνο ψυχής
αποχωρίζομαι κάθε φορά. Από το τελευταίο καφενείο που θα διαθέτει ψωμί με τυρί
και ελιές μέχρι τις ονομαστές ταβέρνες, η γευστική εμπειρία είναι εξαιρετική.
Επάνω σε αυτήν τη διαδρομή που προτείνεται, εγώ θα σταματούσα στο χωριό Μεγάλα
Χωράφια (δίπλα από την Άπτερα) για καφέ ή φαγητό. Μεγαλύτερη στάση θα έκανα
στο Γαβαλοχώρι, απ’ όπου θα σηκωνόμουν με μεγάλη δυσαρέσκεια από το τραπέζι
του καφενείου και φυσικά θα κατέληγα για λουκούλλειο κρητικό γεύμα στον Βάμο.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

(Κωδικός 0825)

Δήμος Βάμου 23371

Αστυνομία Βάμου 22218

Κ. Υγείας Βάμου 22580

Αγρ. Ιατρείο Καλύβες 31244

Αστυνομία Αρμένων 41214

Τουρ. Αστυνομία Χανίων 0821-73333

Νοσοκομείο Χανίων 0821-27000