«Να γίνει στην Αθήνα, μόνιμο ευρωπαϊκό φόρουμ»

Το τζετ σετ της ελληνικής διανόησης, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έλαμψε διά
της απουσίας του από τον τριήμερο διάλογο που πυροδότησε στην Αθήνα ο διάσημος
κοινωνιολόγος και αιρετικός στοχαστής, Πιερ Μπουρντιέ. Κι ας ήταν το θέμα του
καυτό: η προάσπιση των κοινωνικών δικαιωμάτων των Ευρωπαίων πολιτών ενάντια
στις ανισότητες οι οποίες προκύπτουν από την επικράτηση, με την
παγκοσμιοποίηση, της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας και πρακτικής.

Πιερ Μπουρντιέ. Αυτό που διακυβεύεται σήμερα δεν είναι μόνο η ποιότητα των πολιτιστικών προϊόντων που υποκύπτουν στην εμπορευματοποίηση αλλά η ίδια η ανάγκη για τον πολιτισμό

Αντίθετα, ανταποκρίθηκαν θερμά, συνδικαλιστές, επιστήμονες – ερευνητές,
εκπρόσωποι μη κυβερνητικών οργανώσεων και κοινωνικών κινημάτων, καλλιτέχνες,
δημοσιογράφοι, φοιτητές και ένα ευρύτατο, ανώνυμο, αλλά προβληματισμένο κοινό,
το οποίο υπογράμμισε ότι συντονίζεται με τις ανησυχίες που αρχίζουν να
εκφράζονται σε πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Το «ευρωπαϊκό κοινωνικό κίνημα» που
οραματίζεται ο Μπουρντιέ παραμένει ενδεχομένως ακόμα υπό κρίση, όμως η
πρόσκλησή του στη χώρα μας από τον σύλλογο «Λόγοι Δράσης», τη ΓΣΕΕ και «ΤΑ
ΝΕΑ» σε μια στιγμή που αφυπνίζεται ο συνδικαλισμός και η κοινωνία των πολιτών,
ανέδειξε καινούργιους παράγοντες οι οποίοι θα πρέπει να ληφθούν υπόψη στη
συζήτηση που τώρα ξεκινά.

«Δεν είμαστε ένα κόμμα και μην περιμένετε πλατφόρμες με όλες τις απαντήσεις
από μας. Ούτε και επιδιώκουμε να υποκαταστήσουμε τις υπάρχουσες οργανώσεις»
διευκρίνισε ο 70χρονος Πιερ Μπουρντιέ ­ ο πλέον δημοφιλής Γάλλος διανοούμενος
στις ΗΠΑ ­ μιλώντας στο κατάμεστο αμφιθέατρο του Γαλλικού Ινστιτούτου.

«Είμαστε εδώ για να θέσουμε σε λειτουργία έναν συλλογικό μηχανισμό παραγωγής
μιας κοινής θεώρησης για το συλλογικό μέλλον μας, στην Ευρώπη ­ μέχρι
τουλάχιστον να ενηλικιωθούν και να συντονισθούν τα διάφορα κοινωνικά κινήματα.
Είμαστε εδώ για να δημιουργήσουμε ένα πεδίο που θα επιτρέψει την εφεύρεση νέων
λύσεων. Για παράδειγμα, θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα (ή πολλά) μόνιμο
“φόρουμ”, με την έννοια της αρχαίας “Αγοράς”, όπου θα συναντώνται και θα
ανταλλάσσουν εμπειρίες και πρακτικές οι ενδιαφερόμενοι, ώστε να
αντιμετωπιστούν από κοινού καίρια προβλήματα, όπως π.χ., η ποινικοποίηση της
δραστηριότητας των κοινωνικών κινημάτων. Κι ας μην το θεωρούν οι Έλληνες
διανοούμενοι αντάξιο των μεγάλων μυαλών τους, νομίζω πως θα ήταν χρήσιμο…

Θα έβλεπα λοιπόν την Αθήνα, πατρίδα του Κλεισθένη, σαν τον κατεξοχήν συμβολικό
τόπο για να ιδρυθεί ένα τέτοιο “θέατρο” της ευρωπαϊκής δημοκρατίας».

Χαρισματικός συνήθως ομιλητής, ο Πιερ Μπουρντιέ διάλεξε αυτή τη φορά τους
χαμηλούς τόνους και απέφυγε στις περισσότερες περιπτώσεις τα εντυπωσιακά
σλόγκαν που ξέρει τόσο καλά να εκτοξεύει, προτιμώντας μια διαλεκτική σχέση με
το κοινό του. Μιλώντας για τον «συλλογικό διανοούμενο», για την «κουλτούρα που
κινδυνεύει», για την «ανάγκη ανανέωσης του συνδικαλισμού» και «συσπείρωσης των
κοινωνικών κινημάτων», για μια διαφορετική ανεξάρτητη δημοσιογραφία, έμεινε
κοντά σε όσα κατά καιρούς έχει αναπτύξει στην αρθρογραφία και στα βιβλία του
(τα σημαντικότερα κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις «Πατάκη»,
«Παπαζήση», «Πλέθρον» και «Στάχυ»). Και κάποιες στιγμές φάνηκε κουρασμένος από
το εξαντλητικό του πρόγραμμα που τον ήθελε να συζητά με μικρά διαλείμματα επί
30 τουλάχιστον ώρες.

Οι καλύτερες στιγμές του ήταν οι συζητήσεις του με τους δημοσιογράφους, τους
συνδικαλιστές, τα κοινωνικά κινήματα και τους αναγνώστες του, ενώ η πλέον
άτυχη ήταν η βραδιά με τους διανοούμενους (όπου μετείχαν οι: Μαρωνίτης,
Τσουκαλάς, Μανιτάκης, Βεργόπουλος, Λιάκος, Μηλιός, Σουλτάις) που του φάνηκαν
σε γενικές γραμμές απροετοίμαστοι και εκτός θέματος. «Είναι απαραίτητο να
πάψουν να θεωρητικολογούν και να μάθουν να σκέφτονται με τη ματιά τους
στραμμένη σε πρακτικές λύσεις», τόνισε, «είτε υπό τη μορφή προτάσεων είτε υπό
τη μορφή προβληματισμού επί συγκεκριμένων ζητημάτων».

Όσο για εκείνους που εξέφρασαν κάποια αμφισβήτηση ­ όπως ο Γιώργος Κουρουπός
που τόνισε ότι στο επίπεδο του πολιτισμού δεν θα είναι αποτελεσματική «μια
Πολιτιστική Διεθνής κατά της παγκοσμιοποίησης» ­ ο Μπουρντιέ είχε έτοιμη την
απάντηση: «Πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε θετικά».

Απουσία…

«Μου έκανε εντύπωση η απουσία της ακαδημαϊκής κοινότητας από την τριήμερη
τούτη διάσκεψη», δήλωσε στα «ΝΕΑ» ο Φοίβος Ιωαννίδης, που παρακολούθησε
ανελλιπώς όλες τις συζητήσεις με τον Μπουρντιέ. «Την αποδίδω στη γενική
έκπτωση, ηθική και ποιοτική, που υπάρχει σε όλη την ελληνική κοινωνία και που
η θλιβερότερη έκφρασή της εντοπίζεται στην πνευματική ηγεσία. Έλειψε επίσης
και ο πολιτικός κόσμος, που θα έπρεπε να συμμετάσχει στον προβληματισμό, αφού
γίνεται λόγος για το κράτος κοινωνικής προστασίας…». «Με εκείνους που
υποτίθεται ότι ο Μπουρντιέ θα έβρισκε το μεγαλύτερο πεδίο επαφής, με εκείνους
ακριβώς δεν υπήρξε καμιά δυνατότητα επικοινωνίας: τους διανοούμενους. Λες και
θα τους υποβίβαζε να προβληματιστούν μαζί με συνδικαλιστές, κινήματα και
επιστήμονες», είπε από την πλευρά της στα «ΝΕΑ» η καθηγήτρια στο ΑΠΘ Τζίνα
Πολίτη. «Το πρόσχημα ήταν η μυθοποίησή του, όμως από τη στιγμή που υπάρχει μια
πρόταση για δράση, όταν τίθεται με νέους όρους αυτό το “Τι να κάνουμε” του
Λένιν, δεν μπορείς να απουσιάζεις».

Για την κουλτούρα

Το τριήμερο έκλεισε αργά το βράδυ του Σαββάτου με το στρογγυλό τραπέζι με τους
παράγοντες πολιτισμού, όπου συμμετείχαν: ο συγγραφέας Θανάσης Βαλτινός και ο
διευθυντής του ΕΚΕΒΙ Χρήστος Λάζος, ο συνθέτης Γιώργος Κουρουπός, οι ζωγράφοι
Δημοσθένης Κοκκινίδης και Α. Βερούκας, ο σκηνοθέτης Βασίλης Παπαβασιλείου και
η πολεοδόμος διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών Ε.
Παναγιωτάτου. Το θέμα ήταν «Η κουλτούρα κινδυνεύει» και οι ομιλητές μίλησαν
για την ανάγκη στήριξης αλλά όχι χειραγώγησης του πολιτισμού από την πολιτεία.
Και έδωσαν παραδείγματα σχετικά με τις αρνητικές επιπτώσεις της λογικής της
αγοράς που επηρεάζει τόσο το εκάστοτε έργο τέχνης, την παραγωγή και την
ποιότητά του, όσο και τα γούστα του κοινού. «Η κουλτούρα δεν περιορίζεται στο
θέμα της τέχνης, αλλά αφορά και την αισθητική μας και επίσης μεταλλάσσεται
αποκτώντας μια πολυμορφία που συχνά καταστέλλεται», επεσήμανε η Ε.
Παναγιωτάτου, ενώ από το κοινό τέθηκε το ζήτημα της σχέσης της κουλτούρας με
την εκπαίδευση.

Ο Πιερ Μπουρντιέ προχώρησε ωστόσο ένα βήμα πιο μπροστά τονίζοντας ότι αυτό που
διακυβεύεται σήμερα δεν είναι μόνο η ποιότητα των πολιτιστικών προϊόντων που
υποκύπτουν στην εμπορευματοποίηση αλλά η ίδια η ανάγκη για τον πολιτισμό.
Χρειάζεται λοιπόν, είπε, «να παρέμβουμε για την οικουμενικότητα των
οικουμενικών έργων», για να ανοίξουν δηλαδή σε όλους οι δυνατότητες πρόσβασης
στα σημαντικά έργα του παγκόσμιου πολιτισμού. Επιπλέον, οι καλλιτέχνες και οι
συγγραφείς καλούνται να παλέψουν για να παραμείνουν κύριοι των μέσων παραγωγής
και διάδοσης του έργου τους».

«Η κυριότερη αντίσταση των δημοσιογράφων είναι να ενημερώνονται»

Διανοούμενοι και καλλιτέχνες έλαβαν μέρος, μαζί με τον Πιέρ Μπουρντιέ, στη συζήτηση στρογγύλης τραπέζης με θέμα «Η κουλτούρα κινδυνεύει»

Τη χαρά του για το επίπεδο της συζήτησης με θέμα «Δημοσιογραφία και Πολιτική»,
εξέφρασε το πρωί του Σαββάτου ο Πιέρ Μπουρντιέ, καθώς, όπως είπε
χαρακτηριστικά, «μια τέτοια συζήτηση δεν θα μπορούσε ποτέ να γίνει στη Γαλλία
επειδή εκεί οι δημοσιογράφοι δεν ασχολούνται με τον αυτο-στοχασμό». Στην πιο
παραγωγική συζήτηση της τριήμερης διάσκεψης πήρε μέρος πλήθος κόσμου που έκανε
συνεχείς και πολύ ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις.

«Γιατί τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων αφιερώνουν ένα τέταρτο στον γάμο κάποιας
σταρ και μόλις ένα λεπτό σε πιο σοβαρά θέματα;» ρώτησε μια νοικοκυρά το πάνελ,
το οποίο αποτελούσαν ­ εκτός από τον Πιέρ Μπουρντιέ ­ οι δημοσιογράφοι
Παντελής Καψής, Άγγελος Στάγκος, Παύλος Τσίμας, Άγγελος Ελεφάντης, Τάσος Παπάς
και Μιχάλης Μητσός. «Πόσο ελεύθεροι είναι πραγματικά οι δημοσιογράφοι;» ρώτησε
ένας φοιτητής, ενώ ένας επαγγελματίας οδηγός αναρωτήθηκε πώς και σε ποιο βαθμό
μπορούν να συνδεθούν οι δημοσιογράφοι με τα κοινωνικά κινήματα. Στην εκδήλωση
παρευρέθησαν ο πρόεδρος της Βουλής Απόστολος Κακλαμάνης, η υφυπουργός
Ανάπτυξης Μιλένα Αποστολάκη, ο πρόεδρος της ΓΣΕΕ Χρήστος Πολυζωγόπουλος, ο
Φοίβος Ιωαννίδης, ο Γιάννης Καψής, ο Παναγιώτης Λαφαζάνης, ο Γιάννης Μπανιάς,
ο Μανώλης Ρασούλης, ο Γιώργος Κουρουπός.

Οι δημοσιογράφοι διαμορφώνουν την κοινή γνώμη ή τροφοδοτούν τις επιθυμίες της,
ήταν ένα από τα πρώτα ερωτήματα και σ’ αυτό ο Γάλλος κοινωνιολόγος έσπευσε να
τονίσει πως η κοινή γνώμη δεν υπάρχει και ότι συχνά είναι η προβολή της γνώμης
που έχουν οι δημοσιογράφοι για την κοινωνία πάνω σ’ αυτήν.

«Το σύστημα ενημέρωσης που υπάρχει στην ελεύθερη αγορά είναι το καλύτερο»,
παρατήρησε ο Παντελής Καψής, αρχισυντάκτης της εφημερίδας «ΤΑ ΝΕΑ», που ήταν
και εκ των συνδιοργανωτών της διάσκεψης. «Όπου τα ΜΜΕ βρίσκονται υπό την
κηδεμονία του κράτους ή των κομμάτων, οι πολίτες γνωρίζουν ότι χειραγωγούνται,
ενώ όταν είναι ιδιωτικά οι πολίτες μπορούν να τα ελέγχουν μέσω της αγοραστικής
τους δύναμης».

Αντίθετα, ο Άγγελος Ελεφάντης, εκδότης του περιοδικού «Πολίτης», υποστήριξε
ότι τα ΜΜΕ είναι πλέον κόμματα νέου τύπου και θα έπρεπε να ονομάζονται Μέσα
Μαζικής Πολιτικής.

Ο αρχισυντάκτης του «Βήματος» Άγγελος Στάγκος τόνισε πως η αποπολιτικοποίηση
έχει δημιουργηθεί από πολλούς παράγοντες και ερήμην των Μέσων Μαζικής
Ενημέρωσης, προσθέτοντας ότι τα κοινωνικά κινήματα στη χώρα μας δεν είναι
ακόμα μαζικά και αυτός είναι ένας λόγος για τον οποίο τα μέσα δεν ασχολούνται
ιδιαίτερα μαζί τους.

Ο Παύλος Τσίμας επικαλέστηκε τη ρήση του Μπουρντιέ, ότι η δημοσιογραφία είναι
ένα εξ ορισμού ηθικά προβληματικό επάγγελμα, οι λειτουργοί του οποίου θέτουν
διαρκώς σε αμφισβήτηση τους ηθικούς όρους με τους οποίους κάνουν τη δουλειά
τους. «Αν υποθέσουμε ότι όλοι οι δημοσιογράφοι ήταν απόλυτα ελεύθεροι (απο τον
ανταγωνισμό, την ανάγκη της τηλεθέασης ή τον φόβο να γίνουν βαρετοί) να
γράψουν για μια μέρα ό,τι θέλουν», αναρωτήθηκε ο Π. Τσίμας, «το προϊόν θα ήταν
ένας καλύτερος τύπος; Και το αποτέλεσμα θα ήταν μια καλύτερη δημοκρατία;
Επιτρέψτε μου να αμφιβάλλω».

Την κυριαρχία της τηλεόρασης στον χώρο των ΜΜΕ τόνισε ο δημοσιογράφος της
«Ελευθεροτυπίας» Τάσος Παπάς και έθεσε την ερώτηση τι πρέπει να κάνει ο
διανοούμενος: «Να συμμετέχει στην τηλεόραση με τον κίνδυνο να γίνει γραφικός ή
να απέχει αφήνοντας τη θέση του σε άλλους λιγότερο ικανούς;».

«Η κυριότερη αντίσταση που μπορούν να προβάλλουν οι δημοσιογράφοι», κατέληξε ο
Πιέρ Μπουρντιέ, «είναι να ενημερώνονται διαρκώς και όσο πιο καλά μπορούν».
Όσες διαφωνίες ή διαφορετικές απόψεις και αν διατυπώθηκαν πάντως, στη διάρκεια
της πολύ ζωντανής συζήτησης, όλοι στο τέλος συμφώνησαν με την παρατήρηση του
Μ. Μητσού: «Αν ως δημοσιογράφοι είχαμε την εντύπωση ότι γράφαμε ψέματα, θα
έπρεπε σήμερα κιόλας να αλλάξουμε επάγγελμα…».