ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η δύναμη της εικόνας

Η ιστορία δεν μπορεί να γραφτεί παρά με αφετηρία το παρόν, έλεγε ο Μαρκ
Μπλοχ. Και το παρόν αποτελείται κυρίως από εικόνες.

«Αλγερινή Μαντόνα». Η μάνα θρηνεί για τον θάνατο του παιδιού της στη σφαγή της Μπενταλά

Δύο χιλιάδες επιστολές και e-mail έλαβε ο «διαμεσολαβητής» (ombudsman) του
δεύτερου καναλιού της γαλλικής τηλεόρασης για τη δραματική σκηνή με τον νεαρό
Παλαιστίνιο που πέθανε στην αγκαλιά του πατέρα του από ισραηλινή σφαίρα στις
30 Σεπτεμβρίου 2000, στη Γάζα. Οι περισσότερες επιστολές εξέφραζαν
διαμαρτυρία: πώς είναι δυνατόν να μεταδίδονται τέτοιες εικόνες την ώρα του
φαγητού χωρίς προειδοποίηση; Ο διαμεσολαβητής του καναλιού απάντησε ότι
υπήρχαν και χειρότερα, η σκηνή όπου το παιδί δέχεται τη σφαίρα δεν μεταδόθηκε.
Ναι, αλλά μήπως τέτοιου είδους εικόνες υποδαυλίζουν τον αντισημιτισμό; «Ο
αντισημιτισμός δεν ενισχύεται από εικόνες, αλλά από γεγονότα», τόνισε ο
ανταποκριτής του καναλιού στην Ιερουσαλήμ. Είναι γεγονός πάντως, πρόσθεσε ο
διαμεσολαβητής, ότι εικόνες αυτού του είδους δεν πρέπει να μεταδίδονται με την
απλή επισήμανση ότι είναι σκληρές. Πρέπει να επεξηγείται και το πολιτικό τους
πλαίσιο.

Τι ρόλο παίζει η εικόνα στην κατανόηση μιας κρίσης και πόσο την επηρεάζει; Η
οπτική μαρτυρία είναι εξίσου σημαντική, εξίσου «έγκυρη» με τη γραπτή; Υπάρχει
εν τέλει μια είδηση χωρίς την κάμερα; Οι 80 διαμεσολαβητές απ’ όλο τον κόσμο
που συγκεντρώθηκαν πριν από λίγες ημέρες στο Παρίσι, δεν έδωσαν οριστικές
απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα. Η ίδια αδυναμία άλλωστε διακρίνει και τους
ιστορικούς, επισημαίνει στη Μοντ ο συγγραφέας Μπενζαμέν Στορά, ειδικός
για το Μαγκρέμπ. Οι ιστορικοί διστάζουν να χρησιμοποιήσουν τις φωτογραφίες,
είναι καχύποπτοι, όπως καχύποπτοι εμφανίζονται γενικότερα απέναντι στη
δημοσιογραφική δουλειά. Κι όμως, η εικόνα περικλείει, κατασκευάζει και
εκπέμπει ιστορία. Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα: η «Αλγερινή Μαντόνα» που
θρηνεί για το παιδί της (1997), η γυμνή Βιετναμέζα που έχει πληγεί από ναπάλμ
(1972) και η μικρή Γαλλίδα με το πρόσωπο παραμορφωμένο από βόμβα των Γάλλων
παραστρατιωτικών της OAS (1962). Οι φωτογραφίες αυτές δεν προσκόμισαν καμιά
καινούργια πληροφορία, σημάδεψαν όμως μια ολόκληρη κοινωνία. Μια εικόνα,
άλλωστε, παρέχει περισσότερες πληροφορίες για την κοινωνία που την παρατηρεί,
παρά για το ίδιο το περιεχόμενό της.

Στην εποχή της παντοδυναμίας της ψηφιακής τεχνολογίας, η δυσπιστία για την
ακρίβεια των εικόνων είναι δικαιολογημένη. Ποιο είναι το αντικείμενο αυτής της
δυσπιστίας, όμως, όταν λείπουν οι εικόνες; Ο πόλεμος του Βιετνάμ έχει τα
χρώματά του, τις εικόνες του. Η Αλγερία; Εκατό χιλιάδες άνθρωποι έχουν
σκοτωθεί σε αυτή τη χώρα από το 1992, κι όμως κανείς δεν μιλά για τον «πόλεμο
της Αλγερίας», παρά μόνο για τρομοκρατία, για απόπειρες, για επιχειρήσεις. Οι
εικόνες λαμβάνονται με καθυστέρηση, πάντα «ύστερα», ύστερα από μια επιχείρηση,
ύστερα από μια σφαγή. Κι αυτό δημιουργεί μια αίσθηση αδυναμίας, μια
μοιρολατρία, που ευνοεί φυσικά όσους καλλιεργούν την ένταση. Σε όποιο
στρατόπεδο κι αν ανήκουν.