Ο τελευταίος πασάς…

«Είναι o τελευταίος πασάς». Η φράση αυτή χαρακτηρίζει με ακρίβεια τον
Τουρκοκύπριο ηγέτη Ραούφ Ντενκτάς, εσχάτως όμως η σημασία της τείνει να
αλλάξει. Η έμφαση δεν είναι πλέον στο… πασαλίκι, αλλά στο «τελευταίος». Η
απειλή κατάρρευσης της τουρκικής οικονομίας, η συνεχιζόμενη δυσπραγία στα
κατεχόμενα και η δυναμική της διαδικασίας ένταξης της Κύπρου στην Ε.Ε.
δημιουργούν μια αίσθηση «τέλους εποχής» για το ψευδοκράτος. Βεβαίως, ο
Ντενκτάς παραμένει πολιτικά κυρίαρχος του παιχνιδιού, τόσο στη Βόρειο Κύπρο
όσο και στην Άγκυρα. Το δημαγωγικό λαϊκιστικό στυλ του εξακολουθεί να έχει
απήχηση στην πλειονότητα των 200.000 κατοίκων του ψευδοκράτους, ιδίως δε στους
πολυάριθμους εποίκους από την τουρκική ενδοχώρα. Πολλούς ο «τελευταίος πασάς»
τους γνωρίζει προσωπικά. Στις τακτικές και συχνότατες (μετά την αποχώρησή του
από τις συνομιλίες του ΟΗΕ) επισκέψεις του σε Άγκυρα και Κωνσταντινούπολη, ο
Ντενκτάς πραγματοποιεί ομιλίες, αναγορεύεται πανηγυρικά επίτιμος διδάκτωρ
ποικίλων πανεπιστημίων και εξακολουθεί να ασκεί κυριαρχική επιρροή επάνω στην
τουρκική πολιτική ελίτ, βραχυκυκλώνοντας τις μετριοπαθείς τάσεις στην
εξωτερική πολιτική. «Πηγαίνει στην τουρκική Βουλή να μιλήσει και εκεί δεν
υπάρχει… Κακλαμάνης για να τον σταματήσει, όπως έγινε εδώ με τον Κυπριανού»,
αναφέρει ελληνική πηγή, άριστα ενημερωμένη για τα τεκταινόμενα στη γειτονική
χώρα. «Τον φοβούνται και, με δεδομένο το πολιτικάντικο στυλ τους, ουδείς τολμά
να αντιταχθεί στις ακραίες θέσεις του για το Κυπριακό».

Η «σιωπή» του στρατού

Ωστόσο, το χρονόμετρο των εξελίξεων τρέχει. Πρώτα-πρώτα είναι η κατάσταση στην
ίδια την Τουρκία, όπου η οικονομική δραστηριότητα κινδυνεύει να παγώσει, καθώς
στις επιχειρηματικές συναλλαγές υπάρχει η τάση να ζητείται προπληρωμή σε
δολάρια ­ γεγονός που συνιστά δυσάρεστο οιωνό. Ύστερα, είναι η διαφαινόμενη
σύγκρουση ανάμεσα στην επιχειρηματική κοινότητα και τον Μπουλέντ Ετζεβίτ.
Δυτικές πηγές επισημαίνουν τη δήλωση μελών του ομίλου TUSIAD, που εκπροσωπεί
τους Τούρκους βιομηχάνους, ότι «θα υποστηρίξουν το πακέτο οικονομικών μέτρων,
αλλά όχι την κυβέρνηση», ζητώντας ουσιαστικά την παραίτησή της. Ενδιαφέρον
παρουσιάζει και η «σιωπή» των τουρκικών ενόπλων δυνάμεων, που έχουν παρέμβει
στην πολιτική ζωή της χώρας τέσσερις φορές από το 1960 ­ αν και ο πρώην
δικτάτωρ Κενάν Εβρέν δήλωσε ότι για όλα φταίει το ΔΝΤ. Η εξήγηση είναι απλή:
ακόμη και η χαλαρή διαδικασία προσέγγισης της Άγκυρας με την Ε.Ε. που ξεκίνησε
στο Ελσίνκι δεν θα επιβιώσει περαιτέρω στρατιωτικών περιπετειών.

Αυτονόητη θεωρείται η μεταφορά (ο τεχνικός αγγλικός όρος είναι «spillover»)
της οικονομικής κρίσης από την Τουρκία στο ψευδοκράτος, το οποίο επιδοτείται
ουσιαστικά όλα αυτά τα χρόνια από την Άγκυρα. Ακόμη και αυτό όμως δεν είχε
βελτιώσει την κατάσταση. Το κατεχόμενο από τους Τούρκους κομμάτι της Λευκωσίας
θυμίζει, λέγεται, «σκονισμένη και άθλια επαρχιακή τουρκική πόλη», ενώ η
ύπαιθρος έχει σημάδια ερήμωσης και μένει ανεκμετάλλευτη. Ήδη η φυγή
Τουρκοκυπρίων προς τη Βρετανία, την Αυστραλία και τον Καναδά είναι σημαντική.
Η τουρκοκυπριακή κοινότητα του Λονδίνου αριθμεί ήδη 80.000 άτομα.
Τουρκοκυπριακές πηγές εκτιμούν μελαγχολικά ότι η τάση αυτή θα οδηγήσει «σε ένα
είδος εξόδου», αν το ελληνικό τμήμα της Κύπρου γίνει δεκτό στην Ε.Ε.. Ούτως ή
άλλως η κατάσταση είναι δυσχερής. Ελλείψει διεθνούς αναγνώρισης, η οικονομική
δραστηριότητα του ψευδοκράτους περνάει αναγκαστικά από την Τουρκία, είτε
πρόκειται για τους τουρίστες που έρχονται από τη Βρετανία είτε για τα λεμόνια
και τις πατάτες που εξάγονται προς τις ευρωπαϊκές χώρες. Τα ιδιωτικά
πανεπιστήμια για τους πλούσιους νεαρούς Άραβες, τα καζίνο και το ξέπλυμα στις
τράπεζες δεν επαρκούν για να δημιουργήσουν ευημερία. Σύμφωνα με
τουρκοκυπριακές πηγές, όλα αυτά δημιουργούν μια διάχυτη δυσφορία στον πληθυσμό
για την κατάσταση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Ντενκτάς «πάγωσε» τις ανεπίσημες
επαφές Τουρκοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων επιφανών πολιτών ­ το γνωστό «track-2
diplomacy».

Κίνδυνος παγίδευσης

Αν και ο Τούρκος ΥΠΕΞ Ισμαήλ Τζεμ εμμένει στη γνωστή ρητορική της Τουρκίας για
το Κυπριακό, καλά ενημερωμένοι παρατηρητές διακρίνουν «ένα χαμήλωμα των τόνων
τους τελευταίους μήνες». Οι ίδιες πηγές επισημαίνουν ακόμη το χαμηλό προφίλ
που τήρησε κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στα κατεχόμενα και, κυρίως, το
γεγονός ότι είχε συναντήσεις και με την αντιπολίτευση. Αντιστοίχως,
τουρκοκυπριακές πηγές διακρίνουν πλέον μια ογκούμενη δυσφορία απέναντι στον
Ντενκτάς στην αρθρογραφία Τούρκων δημοσιογράφων που είναι υπέρ της ευρωπαϊκής
προοπτικής της Άγκυρας. Όλα τούτα δεν στοιχειοθετούν κάτι περισσότερο από ένα
κλίμα. Τούτο όμως φαίνεται ότι αντανακλά πλέον τη συνειδητοποίηση του
προοδευτικού τμήματος της τουρκικής ελίτ ότι «στο Κυπριακό κινδυνεύει να
παγιδευτεί η προσέγγιση της χώρας με την Ε.Ε.». Δεν είναι τυχαίο ότι σε
ανάλυση που δημοσιεύθηκε στις αρχές Απριλίου στο περιοδικό «Jane’s Defence
Review» ο τίτλος ήταν «Αυξάνεται η πίεση στην Τουρκία να βρει λύση στο
Κυπριακό». Ο αρθρογράφος Όλιβερ Ρίτσμοντ εκτιμά ότι η κατηγορηματική θέση των
Τούρκων ότι θα αντιταχθούν στην είσοδο της Κύπρου στην Ε.Ε. αν δεν λυθεί το
πολιτικό πρόβλημα, συνιστά πολύ κακή διαπραγματευτική τακτική. «Η πολιτική των
Ντενκτάς και Ετζεβίτ όχι μόνο δεν είναι βιώσιμη, αλλά είναι και επικίνδυνη»,
αναφέρει χαρακτηριστικά. «Αν και δεν υπάρχει ακόμη κάποια ασφαλής ένδειξη ότι
η Τουρκία θα συμβιβαστεί στο Κυπριακό, μεσοπρόθεσμα δεν φαίνεται να υπάρχει
άλλη λύση, αν η Άγκυρα ενδιαφέρεται σοβαρά να γίνει κάποτε μέλος της Ε.Ε.».

Διάθεση συμβιβασμού

Τακτική δυσχέρεια στην τουρκική πλευρά δημιουργεί και το «διαρκές τρέξιμο προς
τα μπρος» του Έλληνα ΥΠΕΞ Γ.Α. Παπανδρέου, επιλογή που εμποδίζει τη δημιουργία
εντάσεων και όξυνσης, η οποία θα βόλευε τους «σκληρούς» της Άγκυρας και κυρίως
τον Ντενκτάς. Ανησυχίες στους Τουρκοκυπρίους προκαλεί και η διαπίστωση ότι,
ιστορικά, όταν η Ε.Ε. ξεκινάει ενταξιακές συνομιλίες, η διαδικασία στο τέλος
καταλήγει. Η πολιτική, διπλωματική και γραφειοκρατική δυναμική δεν είναι
αναστρέψιμη, ενώ η Ελλάδα έχει και χαρτιά να παίξει στο ευρύτερο θέμα της
διεύρυνσης. Εξ ου και δεν είναι τυχαίο ότι τουρκοκυπριακές πηγές διαβλέπουν
ήδη κάποια σενάρια άρσης του διαφαινόμενου αδιεξόδου, σε περίπτωση που η
ελληνική Κύπρος γίνει δεκτή στην Ε.Ε.. Ποια είναι αυτά; Μεταφύτευση του
γερμανικού μοντέλου ­ να «αναγνωρίσει» δηλαδή μόνο η Λευκωσία το ψευδοκράτος,
όπως έκανε η Δυτική Γερμανία με την Ανατολική Γερμανία ­ ή έστω ταυτόχρονη
άρση του οικονομικού αποκλεισμού. Θα είναι όμως αυτά αρκετά για να αναστρέψουν
τη δυναμική της ένταξης, που θα τραβήξει ως μαγνήτης τους κατοίκους της
Βόρειας Κύπρου; «Το μόνο πράγμα που θα ενδιαφέρει τους Τουρκοκυπρίους»,
λέγεται χαρακτηριστικά, «θα είναι να εξασφαλίσουν κι αυτοί ευρωπαϊκό
διαβατήριο».