ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Αγαπητό Σύνταγμα, χαίρε

Από την Παρασκευή, 6 Απριλίου 2001, habemus Constitutionem. Καθώς όμως,
ειδικοί και μη, θα χρειασθούμε αρκετές μέρες μέχρι να συνειδητοποιήσουμε τι
και πώς άλλαξε, τούτη η στιγμή αρμόζει περισσότερο στον αποχαιρετισμό του
δοκιμασμένου παλιού, παρά στην υποδοχή του άγνωστου νέου.

Η ζωή ενός Συντάγματος συνοδοιπορεί με το πολίτευμα που ρυθμίζει και
αναδεικνύει την ποιότητά του. Ένα Σύνταγμα είναι «καλό» (όρος εδώ ακόμα πιο
σχετικός απ’ όσο όταν χρησιμοποιείται για τους ανθρώπους και τα έργα τους)
όταν επιτρέπει στο πολίτευμα να αναπνεύσει, στη δημοκρατία να λειτουργήσει και
στην πολιτική ζωή να προχωρήσει. Το πολίτευμα αναπνέει όταν οι πολίτες δεν
αισθανόμαστε κάθε στιγμή την παρουσία των κανόνων του, όταν κάθε μας πράξη και
κάθε πράξη της εξουσίας δεν μοιάζει οριοθετημένη και προδιαγεγραμμένη. Η
δημοκρατία λειτουργεί όταν τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν μένουν γράμμα κενό και
οι κρατικές εξουσίες δεν εξουδετερώνουν η μία την άλλη.

Η πολιτική ζωή προχωρεί όταν οι αναπόφευκτες κρίσεις της δεν οδηγούν σε πλήρη
παράλυση και οι αναγκαίες εναλλαγές δεν προϋποθέτουν αντίστοιχες καθεστωτικές
ανατροπές. Με όλα αυτά τα κριτήρια, το Σύνταγμα του 1975/1986 αποδείχθηκε ένα
«καλό» Σύνταγμα. Η τυπική τουλάχιστον δημοκρατία και οι θεσμικές της βάσεις
είναι στέρεες στην Ελλάδα. Οι πολίτες γκρινιάζουν ­ και δικαίως ­ κατά του
κράτους, αλλά ελάχιστοι έχουν την αίσθηση ότι η δημόσια ισχύς τούς συνθλίβει
κι ακόμα ελαχιστότεροι έχουν απολέσει κάθε ελπίδα να ακουστούν και να
δικαιωθούν σε περίπτωση που αυτό συμβεί.

Οι οργανωτικές ρυθμίσεις του Συντάγματος, ιδίως μετά την αναθεώρηση του 1986,
υποδέχθηκαν και απορρόφησαν χωρίς κραδασμούς τρεις εναλλαγές παρατάξεων στην
εξουσία, δύο αλλαγές Πρωθυπουργών μεσούσης της θητείας τους, μία παραίτηση που
ουσιαστικά ήταν μη προβλεπόμενη περίπτωση αντικατάστασης, πολλές
διαφοροποιήσεις των εκλογικών συστημάτων, μία κυβέρνηση συνεργασίας και μία,
θεωρητικώς τουλάχιστον, οικουμενική κυβέρνηση, μία μεταβολή στην κατανομή των
αρμοδιοτήτων εντός του πόλου της εκτελεστικής εξουσίας και μια σειρά,
φυσιολογικών μέσα στην κίνηση της ιστορίας αλλά δραματικών τη στιγμή που
συνέβαιναν, εντάσεων, πολώσεων, εθνικών κινδύνων και εθνικών υπερβολών.

Το φυσιολογικό ερώτημα έπειτα από αυτές τις διαπιστώσεις είναι «τότε γιατί
αλλάζουμε Σύνταγμα». Η απάντηση περνάει πρώτα από την υπενθύμιση ότι στην
ουσία δεν αλλάζουμε εκ βάθρων Σύνταγμα αλλά ορισμένες διατάξεις του, στις
οποίες μάλλον δεν περιέχεται καμία που να θέτει σε κίνδυνο τις παραπάνω
κατακτήσεις.

Όσον αφορά το τι εισφέρει το αναθεωρημένο κείμενο και όχι τι διατηρείται από
την ουσία του παλιού, συμπεράσματα, στο τέλος μιας διαδρομής που άρχισε το
1995, με σπόρο του 1993, και ενέπλεξε τρεις διαφορετικές κυβερνήσεις, δύο
διαδοχικά Κοινοβούλια και μέγα μέρος της πολιτικής και επιστημονικής
κοινότητας, μπορούν να βγουν μόνον αφού απαντηθούν ορισμένα κρίσιμα ενδιάμεσα
ερωτήματα: ήταν τελικά ορθή επιλογή μια τόσο ευρεία και συγχρόνως τόσο
αποσπασματική αναθεώρηση; Υπάγονται τα περισσότερα ζητήματα εκσυγχρονισμού της
πολιτικής και κοινωνικής ζωής στο κατ’ αρχήν ρυθμιστικό πεδίο ενός
Συντάγματος; Κατέκτησε, έστω στη διαδρομή, το συγκεκριμένο αναθεωρητικό
διάβημα ικανοποιητική συγκρότηση, από λογική, πολιτική και νομική άποψη;
Βοηθήθηκε, μέσα από τη συζήτηση, η πολιτική τάξη να οριοθετήσει και να
αντιπαρατεθεί στα μεγάλα σύγχρονα προβλήματα και η κοινή γνώμη να τα
αφουγκρασθεί και να την προβληματίσουν;

Όλα αυτά δεν μπορούν να απαντηθούν παρά αφού μάθουμε και μελετήσουμε τις νέες
διατάξεις. Είναι προφανές ότι οι δημοσιολογούντες συνταγματολόγοι έχουμε, από
σήμερα, υλικό για πολλές επιφυλλίδες.

Ο δικηγόρος Κώστας Β. Μποτόπουλος είναι διδάκτωρ του Συνταγματικού Δικαίου.